W przedmiotowej sprawie powódka pozwała Skarb Państwa, w którego imieniu występował Starosta. Roszczenie powódka wywodziła z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia.

Sąd Okręgowy zasądził od pozwanego na rzecz powódki kwotę 466.000 zł z odsetkami. Z ustaleń SO wynika, że spadek po zmarłej X nabył w całości Skarb Państwa - Starosta, który przekazał odziedziczone gospodarstwo rolne Agencji Własności Rolnej Skarbu Państwa. Agencja sprzedała w/w gospodarstwo za kwotę 80.000 zł. 

Kilka lat później Sąd Rejonowy zmienił postanowienie spadkowe po zmarłej X. W zmienionym postanowieniu stwierdził, że wchodzące w skład spadku gospodarstwo rolne odziedziczyła na podstawie testamentu Y. Z kolei spadek po Y w całości odziedziczyła powódka. SO ustalił, że gospodarstwo rolne jest warte obecnie 466.000 zł.

Bezpodstawne wzbogacenie

Na podstawie artykułu dotyczącego bezpodstawnego wzbogacenia zubożony może domagać się wydania w naturze lub zwrotu wartości korzyści od osoby, która uzyskała ją bezpodstawnie jego kosztem. Zdaniem Sądu Najwyższego trafnie przyjęły Sądy obu instancji, że podmiotem, który uzyskał kosztem powódki bezpodstawnie korzyść majątkową był Skarb Państwa. Podmiot ten w sprawie o stwierdzenie nabycia spadku po X był reprezentowany przez Starostę G. Ta zasada reprezentacji Skarbu Państwa jako osoby prawnej zabiegającej o potwierdzenie jej statusu jako spadkobiercy X znajdowała podstawę w art. 11 ust. 1 u.g.n. Nie znajdowała zaś zastosowania w regulacjach ustrojowych.  Argumentem przemawiającym jest fakt, że w ich świetle starosta jest organem samorządowego powiatu, będącego odrębną od Skarbu Państwa osobą prawną.

Ustawa o gospodarce nieruchomościami

Art. 11 ust. 1 u.g.n. niewątpliwie znajduje zastosowanie do stosunków cywilnoprawnych. Tutaj ustawodawca odwołuje się w nim do pojęcia Skarbu Państwa. Pojęcia stworzonego w celu opisania aktywności państwa w zakresie zadań dominialnych. Zadań związanych z zarządem jego majątkiem i udziałem w powszechnym obrocie. To założenie znajduje potwierdzenie w art. 11a u.g.n., wprowadzonym do systemu prawnego wprawdzie dopiero ustawą z 28 listopada 2003 r. i obowiązującego od 22 września 2004 r. Niewątpliwie potwierdzało to już wcześniej ustaloną wykładnię i praktykę stosowania art. 11 ust. 1 u.g.n.

W stosunkach, do których znajduje zastosowanie art. 11 u.g.n. starosta nie działa jako zastępca Skarbu Państwa, lecz jako jego organ, na tych samych zasadach, na jakich organy osób prawnych działają za te osoby w obrocie cywilnym.

Gdy chodzi o zadania państwowe "w sprawach gospodarowania nieruchomościami", to starosta uzyskuje na cele związane z ich realizacją niezbędne środki finansowe z budżetu. Zarazem zlecającemu zadania przekazuje wpływy uzyskane w związku z realizacją tych zadań. To "rozliczenie" wydatków i wpływów ma jednak charakter budżetowy i nie może być utożsamiane z cywilnoprawnymi tytułami rozliczeń między zlecającym i przyjmującym zlecenie.

Skarb Państwa nie zarządza swoim majątkiem

Skarb Państwa jako osoba prawna co do zasady nie zarządza swoim majątkiem przy wykorzystaniu instytucji, z których korzystają uczestnicy powszechnego obrotu prawnego. Czyni to w sposób określony w ustawach odnoszących się do mienia państwowego. Jest to albo ustawa o gospodarce nieruchomościami, albo ustawy szczególne. Z ustawy z 19 października 1991 r. o gospodarowaniu nieruchomościami rolnymi Skarbu Państwa wynika, że państwo utworzyło Agencję Własności Rolnej Skarbu Państwa jako państwową osobę prawną, której Skarb Państwa powierzał wykonywanie prawa własności i innych praw rzeczowych na jego rzecz. Nabycie następuje w stosunku do m.in. nieruchomości rolnych w rozumieniu Kodeksu cywilnego położonych na obszarach przeznaczonych w planach zagospodarowania przestrzennego na cele gospodarki rolnej.

Objęcie nieruchomości na podstawie powierzenia

Agencja Własności Rolnej Skarbu Państwa, jako odrębna od Skarbu Państwa osoba prawna obejmuje w zarząd mienie Skarbu Państwa o cechach określonych w w/w ustawie. Sprawuje zarząd tym mieniem na rzecz Skarbu Państwa - powierniczo. Objęcie nieruchomości rolnych Skarbu Państwa w zarząd Agencji następuje na podstawie „powierzenia”.

Skoro Agencja wyposażona jest w samodzielną podmiotowość prawną, odrębną od podmiotowości Skarbu Państwa, to w "powierzeniu" Agencji przez Skarb Państwa wykonywania prawa własności i innych praw rzeczowych należy widzieć oświadczenie woli rodzące skutki cywilnoprawne. Oczywiście, o ile ma ono za przedmiot konkretne składniki majątku Skarbu Państwa i wobec nich ma wywoływać skutek. Niewątpliwie nie wyklucza to możliwości przekazania w jej zarząd aktem normatywnym (generalnym) majątku o określonych cechach.

W niniejszej sprawie niewątpliwie Skarb Państwa reprezentowany przez Starostę uzyskał na swoją rzecz stwierdzenie nabycia spadku obejmującego konkretne nieruchomości rolne X. Legitymując się tym postanowieniem przekazał je w zarząd Agencji.

Z art. 5 ust. 2 u.g.r.S.P. wynika, że Agencja, obejmując we władanie składniki mienia Skarbu Państwa, wstępuje w prawa i obowiązki z nimi związane w stosunku do Skarbu Państwa oraz osób trzecich. W stosunkach prawnych dotyczących mienia oddanego jej w zarząd, po jego objęciu, Agencja działa zatem we własnym imieniu, lecz na rachunek Skarbu Państwa. Wbrew zatem stanowisku Sądów obu instancji, gdyby gospodarstwo rolne, co do którego stwierdzono jego nabycie przez Skarb Państwa pozostawało w zasobie Agencji, to po wzruszeniu postanowienia powódka mogłaby zażądać wydania tych nieruchomości bezpośrednio od Agencji.

Powierzenie nie zostało wzruszone

Bezspornie jednak "powierzenie" tych nieruchomości w zarząd Agencji jako czynność prawna nie zostało wzruszone, same nieruchomości zostały przez Agencję zbyte i to w okresie, gdy tytuł prawny Skarbu Państwa do tych nieruchomości potwierdzało postanowienie sądu. Natomiast powództwo X skierowane przeciwko Agencji o zwrot wartości tych nieruchomości zostało oddalone przez Sąd Okręgowy z uwagi na zakwestionowanie przez Agencję jej legitymacji biernej w związku z niepoważeniem tytułu. Tytułu, na podstawie którego objęła w zarząd i rozporządziła oddanym jej mieniem Skarbu Państwa. W tej sytuacji do zwrócenia powódce korzyści majątkowej osiągniętej bez podstawy prawnej zobowiązany pozostaje Skarb Państwa, jako wzbogacony kosztem powódki. Za ten podmiot działa w sprawie Starosta na tej samej zasadzie, na jakiej reprezentował Skarb Państwa w postępowaniu spadkowym zakończonym postanowieniem pierwszym wydanym w sprawie. Zatem jako organ wykonujący reprezentację tej osoby prawnej, zobowiązanej do zaspokojenia roszczenia powódki ze swojego majątku.