Czy w świetle polskiego prawa możliwe jest leczenie bez zgody pacjenta?

Nie do końca wiadomo – czy jest to związane z trendem powrotu do natury, lękiem przed szpitalem, bezkutecznymi terapiami farmakologicznymi, czy też operacjami i mozolną rekonwalescencją. Coraz więcej chorych decyduje się jednak na zaprzestanie leczenia farmakologicznego i operacyjnego. Popularne stają się natomiast terapie zastępcze.

Mówiąc terapia zastępcza, ma się na myśli naturalne środki leczenia. Tego typu metody były niegdyś stosowane przez nasze prababcie. Rekomendowano je jako tak zwany złoty środek walki z określoną chorobą. W przypadku dorosłego pacjenta jest to kwestia prywatnej sprawy i osobistego wyboru wolnej jednostki. Sam on bowiem wyraża wolę rezygnacji z obecnie dostępnych rozwiązań medycznych.  Sprawa komplikuje się nieco bardziej w przypadku dzieci lub osób będących pod czyjąś opieką. Często bowiem rodzice decydują się zaprzestać prób leczenia swojego dziecka na rzecz stosowania terapii ziołoleczniczych itp. Takie zachowania wzbudzają liczne kontrowersje. Nie brakuje tutaj głosów sprzeciwu. Czy tego typu zabiegi są stosowne? Czy cofamy się do czasów średniowiecza? Pytania nieustannie mnożą się w debacie publicznej.

Kontrowersyjne terapie naturalne

W środowisku lekarzy jak i zwykłych ludzi powstają pytania odnośnie granicy wolności prawa do decydowania przez pacjenta o swoim zdrowiu. Dylematy pojawiają się także w przypadku decyzji rodziców, którzy sprawują opiekę nad swoimi dziećmi. To oni w końcu wybierają odpowiednie metody działania/leczenia. Czy prawo, jakim dysponują opiekunowie prawni dziecka, jest bezwzględne? Czy można je ograniczyć? Szczególnie, gdy dochodzi do kuriozalnych przypadków odmowy udzielenia pomocy medycznej dziecku na rzecz stosowania terapii tzw. medycyny niekonwencjonalnej? Warto zasiegnąć pewnych źródeł w tej materii, posiłkując się literą prawa.

Co mówi prawo?

Jak wynika z ustawy o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta, Pacjent ma prawo do świadczeń zdrowotnych odpowiadających wymaganiom aktualnej wiedzy medycznej. Ma on również prawo do odmowy udzielania takich świadczeń. Jeżeli chodzi o prawo małoletniego pacjenta wykonuje je jego przedstawiciel ustawowy. Sam pacjent natomiast z chwilą ukończenia 16 roku życia nabywa w określonym przed ustawodawcę zakresie prawo do decydowania o swoim zdrowiu. W pełnym zakresie nabywa je wraz z ukończeniem 18 roku życia.

W drodze wyjątku…

Mimo, iż ustawodawca przyznał pacjentom prawo do samodecydowania o swoim zdrowiu oraz możliwości odmowy leczenia, przewiduje on również wyjątki, w których to wolno bez zgody pacjenta poddać go badaniu medycznemu. W ustawie o zawodzie lekarza i lekarza dentysty poddanie pacjenta badaniom lub innym świadczeniom medycznym bez jego zgody możliwe jest w sytuacji, gdy jego stan zdrowia wymaga udzielenia natychmiastowej pomocy medycznej. W praktyce często dzieje się tak, że pacjent nie może wyrazić na to zgody ze względu na swój stan zdrowia czy wiek. Może się również zdarzyć, że możliwość nawiązania kontaktu w celu uzyskania takiej zgody z jego opiekunem faktycznym lub przedstawicielem ustawowym jest niemożliwa.

W przypadku małoletnich udzielenie pomocy bez uprzednio wyrażanej zgody przez jego opiekunów prawnych jest również możliwe, tak jak w przypadku pacjenta dorosłego w nagłych przypadkach. Istnieją zabiegi medyczne, operacje, które mogą narazić pacjenta na poważne ryzyko. Wówczas ustawodawca przewiduje obowiązek uzyskania pisemnej zgody w przypadku małoletnich pacjentów jego opiekunów ustawowych lub sądu opiekuńczego, gdy zgody takiej nie można uzyskać od jego opiekunów. W przypadku, gdy nie można uzyskać wyżej wymienionej zgody od przedstawiciela ustawowego lub właściwego sądu, istnieje inne wyjście względem podjęcia decyzji. Odnosi się to do sytuacji, które mogłyby powodować zaistnienie niebezpieczeństwa utraty życia, ciężkiego uszkodzenia ciała czy też znacznego rozstroju zdrowa. Lekarz, po zasięgnięciu opinii drugiego specjalisty, może poczynić pewne konieczne kroki. Po czym niezwłocznie zmuszony jest zawiadomić sąd opiekuńczy lub przedstawiciela ustawowego pacjenta.

Lekarz zadecyduje

Polskie prawo przyznaje lekarzom uprawnienie do poddania małoletniego niezbędnemu leczeniu bez względu na istnienie zgody rodziców lub sądu. Rozsądne zdaje stwierdzenie, iż uprawnienie to powinno być traktowane przez lekarzy  jako ostateczny środek, jednak z drugiej strony ich praca  polega na ratowaniu życia i zdrowia pacjentów, co niejednokrotnie wymaga podjęcie szybki decyzji i wdrożenia odpowiednich procedur medycznych, a czas na jakiekolwiek rozmowy oraz dywagacje z najbliższymi zdaje się odgrywać w przypadku zagrożenia życia lub zdrowia drugorzędną rolę.