Odstępne - cechy, pojęcie, funkcja. Encyklopedia Prawa

17 lipca 2019
/

Przepisy kodeksu cywilnego, oprócz ustawowej możliwości odstąpienia od umowy, wprowadzają regulacje, które pozwalają zastrzec w treści zobowiązania umowne prawo odstąpienia. Jedną z form takiego postanowienia umownego jest odstępne. Jego istota sprowadza się do określenia sumy pieniężnej, której zapłata umożliwia skorzystanie przez stronę z umownego prawa odstąpienia. 

Czym jest odstępne?

Na możliwość zastrzeżenia przez strony w umowie odstępnego wskazuje art. 396 Kodeksu cywilnego. Zgodnie z nim jeżeli zostało zastrzeżone, że jednej lub obu stronom wolno od umowy odstąpić za zapłatą oznaczonej sumy (odstępne), oświadczenie o odstąpieniu jest skuteczne tylko wtedy, gdy zostało złożone jednocześnie z zapłatą odstępnego. Wskazany przepis określa przesłanki, jakie muszą zostać spełnione, aby skutecznie doszło do odstąpienia od umowy. Mając to na uwadze, oświadczenie o odstąpieniu będzie skuteczne w sytuacji, gdy towarzyszy mu uiszczenie sumy odstępnego. 

Należy podkreślić, że w stosunku do odstępnego stosuje się przepisy o tzw. umownym prawie odstąpienia zawarte w art. 395 kc. Na szczególną uwagę zasługuje §1 tego przepisu. Wskazuje on, że w umowie należy określić termin, w ciągu którego strona może skorzystać z prawa odstąpienia od umowy. Jeśli zatem strony zastrzegą w umowie odstępne bez oznaczenia terminu, w którym za jego zapłatą można odstąpić od umowy, postanowienie takie będzie nieważne. 

Przeczytaj również:
Wzór umowy sprzedaży

Jakie skutki niesie za sobą odstąpienia od umowy za zapłatą odstępnego?

Skutki skorzystania przez stronę z odstępnego są analogiczne do skutków, jakie wywołuje skorzystanie z umownego prawa odstąpienia. Mając to na uwadze, skorzystanie przez stronę z instytucji odstępnego powoduje wygaśnięcie umowy ze skutkiem wstecznym (ex tunc). Innymi słowy: korzystając z tego uprawnienia strony powracają do stanu sprzed zawarcia umowy. Będzie to sytuacja jakby do zawarcia umowy nigdy nie doszło. Strony są w takim przypadku obowiązane zwrócić to, co już sobie świadczyły w stanie niezmienionym. Chyba że zmiana taka była konieczna w granicach zwykłego zarządu. Z kolei za świadczone usługi oraz za korzystanie z rzeczy należy się drugiej stronie odpowiednie wynagrodzenie. 

Wybrane tezy z orzecznictwa 

Zastrzeżenie odstępnego w wysokości niemal 20% opłaty rocznej za kształcenie na pozwanej uczelni jest rażąco wygórowane. W szczególności jeśli weźmie się pod uwagę osobę przeciętnego konsumenta korzystającego z usług pozwanej, t.j. studenta, który jest zazwyczaj osobą młodą, bez znaczących środków finansowych i majątkowych, starającą się zdobyć lepsze wykształcenie aby poprawić swoją sytuację na rynku pracy. O abuzywności przedmiotowego postanowienia świadczy również fakt, że nakłada ono wyłącznie na konsumenta obowiązek zapłaty odstępnego nie przewidując nałożenia takiego obowiązku na przedsiębiorcę. 

Wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 22 stycznia 2013 r. VI ACa 931/12

Samo zastrzeżenie odstępnego jest zgodne z prawem. W prawie cywilnym uregulowana jest instytucja umownego odstąpienia od umowy (art. 395 kc i 396 kc), z możliwością zastrzeżenia odstępnego, tj. obowiązku zapłaty oznaczonej sumy dla skuteczności odstąpienia. Nie można też uznać, aby jej zastosowanie co do zasady naruszało dobre obyczaje. Celem odstępnego jest wzmocnienie osłabionej prawem odstąpienia więzi między stronami. Zmusza to uprawnionego do odstąpienia do liczenia się z wydatkiem. Natomiast druga strona, której rachuby na utrzymanie umowy zawiodły, otrzymuje odstępne na pokrycie ewentualnych kosztów zawarcia zniweczonej umowy. Odstępnemu przypisuje się funkcję odszkodowania za niedojście umowy do skutku. Zgodnie z treścią art. 385[2] kc oceny zgodności postanowienia umowy z dobrymi obyczajami dokonuje się według stanu z chwili zawarcia umowy, biorąc pod uwagę jej treść, okoliczności zawarcia oraz uwzględniając umowy pozostające w związku z umową obejmującą postanowienie będące przedmiotem oceny.

Wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie - z dnia 11 grudnia 2015 r. VI ACa 1815/14