Czym jest zapis testamentowy?

25 marca 2021
hello world!

Zapis testamentowy to rodzaj rozrządzenia testamentowego, który nakłada na podmiot obciążony obowiązek spełnienia określonego świadczenia majątkowego. Istnieje wówczas konieczność dokładnego określenia przedmiotu świadczenia i jego warunków. W tym zakresie spadkodawca powinien opisać przedmiot zapisu w możliwie jak najdokładniejszy sposób, by w chwili, gdy dojdzie do realizacji obowiązku zapisu, nie było żadnych wątpliwości co do realizacji woli spadkobiercy.

Przykładowo, gdy przedmiotem zapisu jest nieruchomość, to powinna ona być oznaczona w sposób zgodny z zasadami wynikającymi z ustawy o księgach wieczystych i hipotece. Natomiast gdy przedmiotem zapisu ma być pojazd samochodowy, jego opis powinien odpowiadać co najmniej zasadom, jakie towarzyszą jego rejestracji przed właściwym powiatem. 

Zapis testamentowy

Zgodnie z art. 968 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (t.j. Dz. U. z 2020 r. poz. 1740 z późn. zm., dalej również jako „k.c.”) spadkodawca może przez rozrządzenie testamentowe zobowiązać spadkobiercę ustawowego lub testamentowego do spełnienia określonego świadczenia majątkowego na rzecz oznaczonej osoby (zapis zwykły). Zapisem zwykłym określa się więc rozrządzenie testamentowe. Może być ono dokonane w dowolnej formie. Mocą takowego zapisu spadkodawca zobowiązuje spadkobiercę – ustawowego lub testamentowego – do spełnienia określonego świadczenia majątkowego na rzecz określonej osoby. Obciążenie zapisem spadkobiercy powoduje powstanie stosunku obligacyjnego pomiędzy spadkobiercą a zapisobiercą. Zapisobierca nie staje się spadkobiercą, uzyskuje jedynie korzyść kosztem majątku spadkowego.

Zgodnie z treścią art. 961 k.c., jeżeli spadkodawca przeznaczył oznaczonej osobie w testamencie poszczególne przedmioty majątkowe, które wyczerpują prawie cały spadek, osobę tę poczytuje się w razie wątpliwości nie za zapisobiercę, lecz za spadkobiercę powołanego do całego spadku. Jeżeli takie rozrządzenie testamentowe dokonano na rzecz kilku osób, osoby te poczytuje się w razie wątpliwości za powołane do całego spadku w częściach ułamkowych odpowiadających stosunkowi wartości przeznaczonych im przedmiotów. Powołany wyżej przepis nie będzie miał jednak zastosowania w sytuacji, kiedy spadkodawca wyraźnie nakłada na spadkobierców ustawowych wykonanie zapisów. Czyli w sytuacji, gdy zobowiązuje ich do określonego zachowania. Spadkodawca może obciążyć zapisem zwykłym także zapisobiercę (dalszy zapis – art. 968 § 2 k.c.).

Przeczytaj również: Jak sporządzić testament?

Na czyją rzecz można ustanowić zapis testamentowy?

Zapis musi być dokonany na rzecz oznaczonego podmiotu – nie jest dopuszczalne przeznaczenie przez spadkodawcę korzyści majątkowej osobie nieoznaczonej. Pominięcie tego elementu będzie skutkowało nieważnością tak ustanowionego zapisu. Zatem podmiotami tymi mogą być osoby fizyczne, osoby prawne i inne jednostki organizacyjne nieposiadające osobowości prawnej. Jednostki te spadkodawca musi jednak prawidłowo oznaczyć.

I tak dla określenia osoby fizycznej wymaga się co najmniej podania jej imienia i nazwiska. Często konieczne będzie jednak także dodatkowe doprecyzowanie. Może chodzić o dodanie numeru PESEL tej osoby, czy też wskazanie stosunku pokrewieństwa takiej osoby ze spadkodawcą lub inną osobą, czy też podanie imion rodziców. Osoby prawne posiadają zindywidualizowaną nazwę. W zapisie testamentowym należy ją dokładnie odtworzyć. Gdy natomiast będzie to niezbędne z uwagi na konieczność identyfikacji takiego podmiotu, należy wskazać też jej siedzibę. Dla prawidłowego określenia zapisobiorcy pomocne są również regulacje art. 43 i n. k.c. Zgodnie z tymi przepisami, przedsiębiorcą jest osoba fizyczna, osoba prawna i jednostka organizacyjna, o której mowa w art. 33(1) § 1 k.c., prowadząca we własnym imieniu działalność gospodarczą lub zawodową. Przedsiębiorca działa pod firmą, którą ujawnia się we właściwym rejestrze, chyba że przepisy odrębne stanowią inaczej. 

Przedmiot zapisu testamentowego

Przedmiotem zapisu zwykłego może być każde świadczenie o charakterze majątkowym, przynoszące korzyść zapisobiercy. Świadczenie to może być: jednorazowe, okresowe lub ciągłe, podzielne lub niepodzielne. Może być znaczone co do tożsamości lub co do gatunku i może oznaczać się nałożeniem konkretnego obowiązku. Zapis może zobowiązywać do przeniesienia własności i wydania rzeczy oznaczonej co do gatunku lub co do tożsamości. W tym pierwszym wypadku spadkodawca powinien tak określić rzeczy ruchome, aby bez trudu można było je zidentyfikować w większym zbiorze rzeczy ruchomych.

Spadkodawca może też ustanowić ograniczone prawo rzeczowe. Mowa np. o prawie użytkowania w całości lub w ułamkowej części nieruchomości, służebności osobistej mieszkania (uchwała Sądu Najwyższego z 21 grudnia 1971 r., sygn. III CZP 82/71). Należy jednak mieć na uwadze fakt, że ustanowienie ograniczonego prawa rzeczowego – służebności czy użytkowania – będzie wymagało złożenia odrębnego oświadczenia podmiotu obciążonego zapisem celem wpisania tego prawa w księdze wieczystej. W zapisie można też zobowiązać do zapłaty określonej kwoty pieniędzy. Spadkodawca może nie tylko wskazać określoną kwotę. Może także określić ją jako np. równowartość określonej części nieruchomości (wyrok Sądu Najwyższego z 14 września 1970 r., sygn. III CZP 53/70), określenie sumy pieniężnej może nastąpić w odniesieniu do wartości np. złota lub waluty. W zasadzie wartość taką można wyrazić w dowolny sposób. Byleby można było z takiego opisu zapisu wyliczyć w jednoznaczny sposób wartość takiego świadczenia. 

Przeczytaj również: Polecenie testamentowe – na czym polega?

Podmiot obciążony zapisem testamentowym

Zapisem zwykłym może być obciążony każdy spadkobierca ustawowy lub testamentowy, jak też kilku z nich jednocześnie oraz osoba uprawniona z tytułu zapisu windykacyjnego. Nie można jednak obciążyć zapisem osoby uprawnionej z tytułu zachowku. Jeżeli zapisem zwykłym zostaje obciążonych kilka osób, spadkodawca może określić zakres obciążeń poszczególnych spadkobierców (udział w obowiązku wykonania zapisu zwykłego), a w braku stosownych postanowień w testamencie – zapis zwykły obciąża wszystkich spadkobierców stosownie do ich udziałów w spadku (art. 971 k.c.). Zapis nie jest objęty sukcesją uniwersalną. Zapisobierca nie ponosi odpowiedzialności za długi spadkowe, chyba że jest jednocześnie spadkobiercą. Spadkobierca testamentowy dochodzący do dziedziczenia, a niebędący jednocześnie spadkobiercą ustawowym, w sytuacji zobowiązania przez spadkodawcę spadkobierców ustawowych do określonego świadczenia majątkowego na rzecz określonej osoby, nie jest zobowiązany do wykonania świadczenia (wyrok Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z 20 kwietnia 2007 r., sygn. I ACa 145/07).

Dochodzenie realizacji zapisu testamentowego

Zapis jest rozrządzeniem testamentowym. W jego wyniku po otwarciu spadku powstaje skuteczny inter partes stosunek zobowiązaniowy, którego przymusowa realizacja może być dochodzona w postępowaniu procesowym (postanowienie Sądu Najwyższego z 28 marca 2012 r., sygn. V CSK 175/11). Będzie to odrębne postępowanie. Sąd nie rozstrzyga bowiem problemu zapisu zwykłego – w przeciwieństwie do zapisu windykacyjnego – w sprawie o stwierdzenie nabycia spadku, z jednym wyjątkiem dotyczącym sytuacji, kiedy testament zawiera wyłącznie rozrządzenia dotyczące przedmiotów wyczerpujących cały majątek spadkowy. Również jednak w tej sytuacji sąd nie orzeka o wykonaniu zobowiązania polegającego na przyznaniu przedmiotów zapisu poszczególnym spadkobiercom. Jedynie ustala wartość poszczególnych składników majątkowych zapisanych w testamencie poszczególnym osobom i ich stosunek ułamkowy do całego majątku spadkowego. W takich proporcjach – zgodnie z wolą spadkodawcy – stwierdza nabycie spadku (postanowienie Sądu Najwyższego z 6 kwietnia 1998 r., sygn. I CKU 35/98).

Powstaje zatem współwłasność majątku spadkowego, poszczególne osoby stają się spadkobiercami w ułamku, jaki odpowiada wartościom poszczególnych składników majątkowych. W opisanej sytuacji właściwą drogą dla uskutecznienia woli spadkodawcy będzie droga postępowania nieprocesowego w sprawie o dział spadku lub zawarcie umowy notarialnej. W umowie tej spadkobiercy dokonają działu spadku, zgodnie z wolą spadkodawcy wyrażoną w testamencie. Wykonanie zapisów jednak i w tej sytuacji pozostaje obowiązkiem poszczególnych spadkobierców. Rodzą się pomiędzy nimi stosunki zobowiązaniowe polegające na powstaniu wzajemnych roszczeń o przeniesie przedmiotów zapisu na poszczególne osoby. Do przejścia własności przedmiotu zapisu niezbędna jest umowa przenosząca własność bądź orzeczenie sądu.

chevron-down
Copy link