Doping w sporcie – regulacje prawne

Czasem chęć zwycięstwa w zawodach sportowych jest większa niż uczciwość. Mimo licznych kontroli i wysokich kar wciąż zdarzają się przypadki wykrycia w organizmach zawodników niedozwolonych substancji wspomagających. Największa afera dopingowa ostatnich lat dotyczyła rosyjskich olimpijczyków i skończyła się wykluczeniem całej krajowej federacji z zimowych igrzysk w Pjongczangu. Na jakiej podstawie podjęto taką decyzję? Jakie przepisy regulują postępowanie antydopingowe?

Jakie przepisy obowiązują polskich sportowców?

Jeśli skuteczność kontroli byłaby tak duża jak liczba aktów prawnych regulujących kwestie dopingu, żaden nieuczciwy sportowiec nie miałby szans stanąć na starcie jakichkolwiek zawodów. Przepisy antydopingowe tworzone są na każdym możliwym szczeblu. Zarówno jako powszechnie obowiązujące akty prawa międzynarodowego i krajowego, jak i wewnętrzne regulaminy. Polskich sportowców obowiązują:

  • akty prawa międzynarodowego:
  • Konwencja Antydopingowa Rady Europy sporządzona w Strasburgu w dniu 16 listopada 1989 roku,
  • Międzynarodowa Konwencja UNESCO o Zwalczaniu Dopingu w Sporcie sporządzona w Paryżu w dniu 19 października 2005 roku,
  • międzynarodowy regulamin wewnętrzny:
  • Światowy Kodeks Antydopingowy z 2015 roku, uchwalony przez Międzynarodową Agencję Antydopingową (World Anti-Doping Agency),
  • ustawa krajowa:
  • ustawa z dnia 21 kwietnia 2017 roku o zwalczaniu dopingu w sporcie,
  • powszechnie obowiązujące rozporządzenia:
  • rozporządzenie Ministra Sportu i Turystyki z dnia 19 czerwca 2017 roku w sprawie nadania statutu Polskiej Agencji Antydopingowej (POLADA),
  • rozporządzenie Ministra Sportu i Turystyki z dnia 19 czerwca 2017 roku w sprawie szkoleń kontrolerów antydopingowych Polskiej Agencji Antydopingowej
  • krajowe regulaminy wewnętrzne
  • regulamin organizacyjny Polskiej Agencji Antydopingowej z dnia 1 lipca 2017 roku,
  • Przepisy Antydopingowe Polskiej Agencji Antydopingowej z dnia 1 lipca 2017 roku (opracowane na podstawie Światowego Kodeksu Antydopingowego),
  • regulamin przeprowadzania kontroli antydopingowej i zarządzania wynikami Polskiej Agencji Antydopingowej z dnia 1 lipca 2017 roku,
  • regulamin panelu dyscyplinarnego przy Polskiej Agencji Antydopingowej z dnia 13 lipca 2017 roku.

Konwencja Rady Europy

Najważniejsze zawody sportowe mają oczywiście charakter międzynarodowy. Dlatego to nic dziwnego, że przepisy antydopingowe musiały zostać uchwalone na szczeblu ponadnarodowym. Każdy zawodnik musi być bowiem traktowany jednakowo, niezależnie od kraju pochodzenia. Obowiązek poddania się kontroli oraz lista naruszeń i sankcji muszą być jednakowe dla wszystkich.

Najbardziej ogólne przepisy znajdziemy w Konwencji Antydopingowej sporządzonej w Strasburgu. W tym akcie prawnym skupiono się głównie na stworzeniu pewnych zaleceń czy standardów postępowania dla państw-sygnatariuszy. Nacisk położono na współpracę między poszczególnymi krajami. Zgodnie z art. 1 celem Konwencji jest ograniczenie, a w przyszłości wyeliminowanie dopingu ze sportu. Władze państwa-strony zobowiązują się dążyć do osiągnięcia takiego rezultatu poprzez:

  • przyjmowanie odpowiednich wewnętrznych regulacji prawnych lub środków administracyjnych,
  • współpracę ze związkami sportowymi polegającą na finansowaniu kontroli i analiz dopingowych,
  • tworzenie laboratoriów kontroli antydopingowych,
  • podejmowanie kroków wstrzymujących dotowanie z funduszy publicznych treningów sportowców, którzy zostali zawieszeni w związku ze stosowaniem dopingu,
  • prowadzenie akcji edukacyjnych i kampanii informacyjnych ,
  • podejmowanie współpracy międzynarodowej z innymi państwami-stronami.

Konwencja UNESCO

Konkretniejsze przepisy znajdziemy w Konwencji UNESCO. W wielu miejscach odnosi się ona do Światowego Kodeksu Antydopingowego i nakazuje jego respektowanie. Celem tego aktu prawnego jest promowanie zapobiegania oraz walki z dopingiem w sporcie z myślą o jego wyeliminowaniu. Jest on więc podobny do tego wskazywanego przez Radę Europy.

W Konwencji UNESCO zdecydowano się natomiast zdefiniować pojęcie "naruszenia przepisów antydopingowych". Wskazano, co tak naprawdę jest uznawane za doping. Definicję sformułowano poprzez wyliczenie. I tak, dopingiem jest:

  • Obecność substancji zabronionej lub jej metabolitów albo markerów w próbce fizjologicznej sportowca;
  • Użycie lub próba użycia substancji zabronionej lub metody zabronionej;
  • Niewyrażenie zgody lub bez ważnego uzasadnienia niezgłoszenie się na pobranie próbki po powiadomieniu zgodnie z obowiązującymi przepisami antydopingowymi lub w inny sposób unikanie pobrania próbki;
  • Naruszenie odpowiednich wymogów określających dostępność sportowca do kontroli poza zawodami, w tym nieprzedstawienie wymaganych informacji na temat miejsca pobytu oraz niepoddanie się badaniom ogłoszonym w oparciu o rozsądne zasady;
  • Manipulowanie lub próba manipulowania jakąkolwiek częścią kontroli antydopingowej;
  • Posiadanie substancji lub metod zabronionych;
  • Handel dowolną substancją zabronioną lub metodą zabronioną;
  • Podanie lub próba podania sportowcowi substancji zabronionej lub metody zabronionej lub pomaganie, zachęcanie, ułatwianie, podżeganie, ukrywanie lub każdy inny rodzaj współdziałania wiążący się z naruszeniem przepisów antydopingowych lub próbą ich naruszenia.

Tę definicję, bez większych korekt, zaimplementowano do Światowego Kodeksu Antydopingowego oraz polskiej ustawy o zwalczaniu dopingu w sporcie. W tym pierwszym akcie prawnym zdecydowanie ją rozszerzono i uszczegółowiono. Poszczególne punkty z wyliczenia wzbogacono o praktyczny komentarz.

Istotnym elementem Konwencji UNESCO jest również stworzenie tzw. funduszu dobrowolnego. Mogą być do niego wpłacane środki przeznaczane na wsparcie państw-stron w realizacji celów antydopingowych.  Załącznik nr 1 do Konwencji UNESCO zawiera z kolei listę substancji i metod zabronionych. Najnowszy spis wszedł w życie 1 stycznia 2019 roku.

Pozostałe postanowienia tego aktu prawnego są natomiast podobne do tych, które znajdziemy w Konwencji Rady Europy. Skupiono się na wskazaniu zalecanych sposobów dążenia do wyeliminowania dopingu ze sportu. Poszczególne zapisy są jednak dużo bardziej szczegółowe i konkretne.

Światowy Kodeks Antydopingowy

W praktyce największe zastosowanie ma natomiast Światowy Kodeks Antydopingowy. Zasady w nim zawarte powinny być przestrzegane przez organizacje odpowiedzialne za przyjęcie, wdrożenie lub egzekwowanie przepisów antydopingowych w ramach swoich kompetencji - np. Międzynarodowy Komitet Olimpijski, Międzynarodowy Komitet Paraolimpijski, federacje międzynarodowe, Krajowe Komitety Olimpijskie i Krajowe Komitety Paraolimpijskie, organizatorów ważnych wydarzeń oraz krajowe organizacje antydopingowe.

W Kodeksie również znalazło się miejsce na ogólne zalecenia dla sportowych federacji krajowych. To jednak nie wszystko. W tym akcie prawnym znajdziemy także zasady:

  • rozkładu ciężaru dowodowego przy stwierdzaniu naruszeń przepisów - zgodnie z Kodeksem to organizacja antydopingowa musi wykazać zastosowanie dopingu (domniemanie niewinności),
  • tworzenia listy substancji i metod zabronionych,
  • wyłączenia odpowiedzialności w przypadku użycia środków i metod zabronionych w celach terapeutycznych,
  • przeprowadzania badań i kontroli, również podczas wydarzeń sportowych,
  • pobierania i analizy próbek,
  • stosowania poszczególnych sankcji

oraz

  • rozbudowaną definicję naruszenia przepisów antydopingowych,
  • szczegółowe metody ustalania faktów oraz domniemań w toku postępowania dowodowego,
  • zapisy dotyczące prawa do uczciwej rozprawy i odwołania od decyzji organów antydopingowych,
  • katalog kar indywidualnych oraz konsekwencji dla zespołów.

Kary według Światowego Kodeksu Antydopingowego

Co istotne, sankcje określone w Kodeksie mogą być nałożone nie tylko na sportowców, ale również na trenerów czy inne osoby, który w jakikolwiek sposób przyczyniły się do naruszenia przepisów antydopingowych. Jeśli idzie o kary indywidualne, to w Kodeksie wyróżniono:

  • unieważnienie wyników zawodów sportowych, w których doszło do naruszenia przepisów antydopingowych,
  • kara zakazu startów z powodu obecności, użycia lub próby użycia lub posiadania substancji zabronionych i metod zabronionych,
  • wykluczenie za naruszenie innych przepisów antydopingowych,
  • podanie orzeczenia do publicznej wiadomości – środek obligatoryjny niezależnie od rodzaju naruszenia.

Jeśli nie zachodzą wyjątkowe przesłanki złagodzenia ani obostrzenia kary, standardowy czas wykluczenia w zależności od rodzaju i sposobu naruszenia wynosi 2 albo 4 lata. Surowiej traktuje się osoby, które handlują środkami antydopingowymi albo podają je zawodnikom. Można wobec nich zastosować nawet karę dożywotniego zakazu uczestnictwa w zawodach sportowych w jakiejkolwiek roli. Tak drastycznej sankcji mogą spodziewać się głównie osoby, które wsparły zastosowanie dopingu przez niepełnoletniego sportowca.

Organizacja antydopingowa może zrezygnować z wymierzenia jakiejkolwiek kary. Stanie się tak, jeśli osoba obwiniona nie ponosi winy. Jeśli natomiast zawinienie albo zaniedbanie nie jest istotne, kara najprawdopodobniej zostanie nadzwyczajnie złagodzona. Mniejsze dolegliwości czekają również osobę, która:

  • przyznała się do winy natychmiast po otrzymaniu zarzutu, nawet jeśli inne dowody były dostępne,
  • znacząco pomogła w wykryciu lub stwierdzeniu naruszenia przepisów antydopingowych,
  • przyznała się do winy przy braku innych dowodów.

Jeśli idzie natomiast o konsekwencje naruszenia przepisów antydopingowych dla zespołów, to Kodeks przewiduje – przede wszystkim – karę utraty punktów albo wykluczenia z zawodów. Warunkiem jest stwierdzenie zastosowania dopingu u więcej niż dwóch członków zespołu.

Warto również wspomnieć, że Kodeks nie sprzeciwia się nakładaniu przez jego sygnatariuszy surowszych sankcji za naruszenie przepisów antydopingowych. Właśnie z takiej swobody skorzystał w 2018 roku Międzynarodowy Komitet Olimpijski, wykluczając całą rosyjską federację z udziału w zimowych igrzyskach.

Przepisy krajowe

Celem wyżej omówionych Konwencji oraz Światowego Kodeksu Antydopingowego jest harmonizacja przepisów przyjmowanych przez władze publiczne państw-sygnatariuszy oraz sportowe organizacje krajowe i międzynarodowe. Oznacza to konieczność dostosowania prawodawstwa wewnętrznego do zasad ustalonych na poziomie ponadnarodowym. Krótko mówiąc, Konwencje i Kodeks nie są stosowane bezpośrednio. Stanowią one jednak fundament i wzór dla krajowego ustawodawcy czy twórców regulaminów sportowych organizacji (takich jak MKOL czy FIFA).

W związku z tym polskie przepisy są zbliżone w swojej treści do regulacji międzynarodowych. Jak już wyżej wspomniano, ustawa o zwalczaniu dopingu w sporcie zawiera definicję naruszenia przepisów antydopingowych wzorowaną na tej znajdującej się w Konwencji UNESCO. Przepisy Antydopingowe POLADA wyglądają niemal identycznie jak Światowy Kodeks Antydopingowy. Różnice wiążą się głównie ze specyfiką polskiego sportu i koniecznością uszczegółowienia konwencyjnych przepisów ogólnych. Tam gdzie przepisy międzynarodowe dawały pewną swobodę czy pozwalały na zaostrzenie odpowiedzialności, wprowadzono autorskie regulacje. W ustawie szczegółowo rozpisano również postępowanie dyscyplinarne. Powołano odpowiednie organy zajmujące się kontrolą antydopingową i stworzono Polskie Laboratorium Antydopingowe.

Kontrola antydopingowa

Warto przede wszystkim zwrócić uwagę na to, jak w Polsce wygląda kontrola antydopingowa oraz postępowanie dyscyplinarne. Najistotniejszą rolę w całej procedurze pełni Polska Agencja Antydopingowa, powołana ustawą o zwalczaniu dopingu w sporcie. Jej podstawowe zadania to określenie zasad kontroli antydopingowej i ustanawianie reguł dyscyplinarnych. POLADA działa na podstawie statutu uchwalanego przez ministra właściwego do spraw sportu w formie rozporządzenia.

Jeśli idzie o kontrolę antydopingową, to ustawa tworzy jasny i dotyczący każdego sportowca obowiązek poddania się jej zarówno podczas zawodów, jak i  poza nimi (art. 21 ust. 1). Przez sportowca rozumie się osobę, która ma licencję dowolnego związku sportowego albo uczestniczy w zawodach i innych wydarzeniach organizowanych, uznawanych czy zatwierdzonych przez dowolny związek sportowy, ligę krajową czy organizatora zawodów krajowych (szczegółowy katalog osób podlegających przepisom znajdziemy w pierwszej części Przepisów Antydopingowych POLADA).

Inspekcje prowadzone są przez specjalnie do tego powołanych kontrolerów. Muszą oni spełniać wymogi wskazane w akcie normatywnym i zdać odpowiedni egzamin.

Szczegółowe zasady przeprowadzania kontroli antydopingowej znajdziemy w  regulaminie przeprowadzania kontroli antydopingowej i zarządzania wynikami Polskiej Agencji Antydopingowej z dnia 1 lipca 2017 roku. Akt ten w zakresie nieuregulowanym odsyła do międzynarodowych standardów badań, włączeń dla celów terapeutycznych oraz laboratoriów, które są wydawane przez Światową Agencję Antydopingową.

O czym osoby kontrolowane powinny wiedzieć?

Najważniejsze informacje dla osób kontrolowanych są następujące:

  • próbka musi zostać oddana do badań na każde wezwanie kontrolera pod rygorem uznania, że odmowa poddania się kontroli stanowi naruszenie przepisów antydopingowych,
  • badanie może być przeprowadzone na zawodach i poza nimi - w trakcie treningu, zgrupowania konsultacji i innych zajęć (również niezwiązanych z uprawianiem sportu),
  • badania są niezapowiedziane,
  • jeżeli zawodnik, który uzyskał wynik, ustanawiający rekord Polski, Europy lub Świata, nie został poddany kontroli antydopingowej podczas tych zawodów, powinien skontaktować się z POLADA w celu zaaranżowania przeprowadzenia kontroli antydopingowej.

Jeśli kontroler stwierdzi pozytywny wynik dla pierwszej próbki (tzw. próbka A), przekazuje ją Kierownikowi Departamentu Kontroli Antydopingowej i Zarządzania Wynikami do ponownej oceny. Sprawdzane jest – między innymi – czy zawodnikowi udzielono pozwolenia na stosowanie zabronionego środka dla celów terapeutycznych.

Przy braku wątpliwości co do wyniku stosowną informację przekazuje się jest właściwemu polskiemu związkowi sportowemu, właściwemu klubowi sportowemu, zawodnikowi lub osobie, która jest podejrzewana o popełnienie naruszenia. Zawodnik ma możliwość odwołania się od wyniku "próbki A". Konsekwencją tego staje się konieczność zbadania "próbki B" przez laboratorium akredytowane przez Światową Agencję Kontroli Antydopingowej, które badało również pierwszą próbkę. Zawodnik może również odwołać się od wyników analizy "próbki B", co spowoduje przeprowadzenie kolejnej i ostatecznej kontroli.

Postępowanie dyscyplinarne

Jeśli ostatni wynik okaże się być pozytywny, dochodzi do wszczęcia postępowania zmierzającego do ukarania osoby stosującej doping. Sprawę rozpatruje Panel Dyscyplinarny, działający przy POLADA. Rozstrzygnięcie wydaje się według zasad zawartych w Światowym Kodeksie Antydopingowym oraz Konwencji UNESCO, o czym mowa w art. 35 ust. 2 polskiej ustawy.

Sprawa może być rozpatrzona na rozprawie lub na posiedzeniu niejawnym, stosownie do decyzji obwinionego. Orzeczenia Panelu zapadają większością głosów. Odwołanie od rozstrzygnięcia rozpatruje to samo gremium. Szczegółowe zasady postępowania znajdziemy w regulaminie panelu dyscyplinarnego przy Polskiej Agencji Antydopingowej z dnia 13 lipca 2017 roku.

Decyzja organu II instancji nie kończy sprawy. Zawodnik czy inna osoba objęta postępowaniem dyscyplinarnym ma prawo do kolejnego odwołania. Sprawa może trafić do:

  • Trybunału Arbitrażowego ds. Sportu w Lozannie (CAS) - w przypadku zawodników klasy międzynarodowej lub zawodników uczestniczących w międzynarodowych zawodach sportowych,
  • Trybunału Arbitrażowego ds. Sportu przy Polskim Komitecie Olimpijskim, a następnie do CAS - w przypadku zawodników klasy krajowej.

Odbywanie nałożonej kary dyscyplinarnej rozpoczyna się po wydaniu ostatecznego orzeczenia, chyba że organ dyscyplinarny ustali datę wcześniejszą (m.in. dzień pobrania próbki). Ma taką możliwość w przypadku opóźnień w przeprowadzeniu postępowania czy w wypadku przyznania się zawodnika do winy. Do okresu trwania kary najczęściej wlicza się również czas tymczasowej dyskwalifikacji.

W czasie wykluczenia zawodnik nie ma prawa uczestnictwa w żadnych zawodach organizowanych, finansowanych czy uznawanych przez związek sportowy, organizację członkowską POLADA, ligę zawodową, dowolnego organizatora międzynarodowego czy agencję rządową. Treningi z zespołem albo w pomieszczeniach klubowych mogą być wszczęte nie wcześniej niż na 2 miesiące przed zakończeniem dyskwalifikacji albo po odbyciu 3/4 kary (obowiązuje okres krótszy). Naruszenie zakazu wynikającego z orzeczenia dyscyplinarnego powoduje ponowne rozpoczęcie okresu wykluczenia.