Dzieciobójstwo - co za to grozi?

20 kwietnia 2020
hello world!

Dzieciobójstwo z całą pewnością należy do przestępstw, które wzbudzają silne zainteresowanie i emocje opinii publicznej. Relacjonowane przez media przypadki zabójstw noworodków na ogół spotykają się z oburzeniem ze strony społeczeństwa i potępieniem sprawczyni. Tymczasem w polskim Kodeksie karnym dzieciobójstwo stanowi uprzywilejowany typ zabójstwa. Dlaczego?

Uprzywilejowany typ zabójstwa

Zgodnie z art. 149 ustawy Kodeks karny matka, która zabija dziecko w okresie porodu pod wpływem jego przebiegu, podlega karze pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5. Przepis ten statuuje szczególny rodzaj przestępstwa zabójstwa, mianowicie dokonany przez matkę na własnym dziecku w okresie porodu pod wpływem jego przebiegu.

Jest to jeden z uprzywilejowanych typów zabójstw. Za okoliczność łagodzącą został uznany bowiem stan psychiczny (a dokładniej – naruszenie równowagi stanu psychicznego) matki w czasie popełnienia czynu. Istota uprzywilejowania dzieciobójstwa tkwi w ścisłym związku przyczynowym między szczególnym stanem psychicznym kobiety rodzącej a jej sprzecznym z naturalnymi uczuciami macierzyńskimi czynem. Zamiar dzieciobójstwa pod wpływem porodu jest bowiem wynikiem wielu czynników psychofizycznych, psychologicznych, fizjologicznych i społecznych. Wiążą się one zarówno z porodem, jak i sytuacją życiową matki. Nie spotyka się wypadków wyzwolenia agresji samodzielnie przebiegiem porodu, bez udziału pozostałych czynników. Jeśli natomiast takie występują, powinny być wartościowane wedle kryteriów poczytalności jako przypadki patologiczne (wyrok Sądu Apelacyjnego w Krakowie z 24 października 2002 r., sygn. II AKa 256/02).

Okres porodu

Czynność karana z art. 149 kk polega na umyślnym – w określonych okolicznościach – pozbawieniu życia noworodka przez jego matkę. Między zachowaniem sprawczyni a śmiercią jej dziecka musi istnieć związek przyczynowy. Nie musi być on jednak bezpośredni. Mówi o tym wyrok Sądu Apelacyjnego w Lublinie z 23 września 2009 r., sygn. II AKa 64/09.

„Okres porodu”, o którym mowa w przepisie, nie pokrywa się z czasem porodu w znaczeniu położniczym. Jest to bowiem okres dłuższy. Ujęty w przepisie zwrot „w okresie porodu” obejmuje zarówno czas porodu, zaczynający się od pojawienia się pierwszych bólów porodowych, a kończący się urodzeniem lub wydobyciem dziecka, a następnie popłodu, co trwa na ogół od kilku do kilkunastu godzin, oraz czas następujący bezpośrednio po porodzie, w którym normalna, zdrowa psychicznie kobieta dochodzi do równowagi psychicznej po odbytym porodzie.

Wpływ przebiegu porodu

Przyczyny dzieciobójstwa są na ogół skomplikowane. Zwykle można spotkać splot wielu czynników skutkujących zabiciem własnego dziecka przez matkę. Przepis art. 149 kk niejako wymusza ustalenie, że zamiar zabójstwa powstał w wyniku silnego przeżycia emocjonalnego, wywołanego przebiegiem porodu.

W orzecznictwie pojęcie to interpretuje się szeroko. Co więcej, postuluje się także, aby uwzględniać głównie subiektywne doznania związane z przebiegiem porodu, a nie obiektywną ocenę jego przebiegu (tak też: wyrok Sądu Apelacyjnego w Krakowie z 24 października 2002 r., sygn. II AKa 256/02).

Przebieg porodu bowiem to nie tylko kolejne etapy rodzenia dziecka i związane z nimi określone zmiany ustroju kobiety rodzącej, ale także szereg wzmożonych procesów psychicznych. O tyle o ile przebieg procesów biologicznych jest stały i dość łatwo uchwytny, tak przebieg procesów psychicznych ze względu na znaczną indywidualizację przeżyć bywa niezwykle trudnym do określenia. Zmiany psychiczne, które zachodzą u rodzących zdrowych kobiet, występują głównie w sferze emocjonalnej. Przy czym na zmieniony przebieg reakcji afektywnych wpływają takie czynniki jak bóle porodowe, wysiłek fizyczny, utrata krwi, zatajenie ciąży i porodu, lęk o życie własne czy też ogólny lęk o przyszłość własną i dziecka.

Kiedy możemy mówić o dzieciobójstwie?

Do przyjęcia kwalifikacji prawnej z art. 149 kk konieczne jest łączne zaistnienie wspomnianych dwóch znamion. Zabicie dziecka przez matkę musi nastąpić „w okresie porodu” i „pod wpływem jego przebiegu”. W przypadku braku któregokolwiek z nich w grę będzie wchodzić odpowiedzialność za zabójstwo zwykłe lub kwalifikowane. Co istotne, obecna konstrukcja art. 149 kk wyklucza jakikolwiek wpływ czynników zewnętrznych (pozaporodowych) na rodzącą. Nie są one ujęte wprost w treści tego przepisu (wyrok Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu z 9 sierpnia 2017 r., sygn. II AKa 196/17).

Od dzieciobójstwa należy odróżnić przerwanie ciąży. W przypadku przerwania ciąży własnej przez kobietę ciężarną zachowanie takie nie jest karane. W celu rozgraniczenia dzieciobójstwa od przerwania ciąży własnej należy precyzyjnie określić przedział czasowy. Przerwanie ciąży możliwe jest bowiem od momentu jej powstania, aż do końcowego momentu trwania ciąży, czyli do rozpoczęcia porodu.

Nie chodzi o niepoczytalność

Należy też zauważyć, że poczytalność w rozumieniu art. 31 kk (Nie popełnia przestępstwa, kto, z powodu choroby psychicznej, upośledzenia umysłowego lub innego zakłócenia czynności psychicznych, nie mógł w czasie czynu rozpoznać jego znaczenia lub pokierować swoim postępowaniem) stanowi odrębną kwestię. Nie zależy ona od „wpływu przebiegu porodu” i odnosi się do zespołu czynników psychofizycznych i społecznych, ściśle związanych zarówno z aktem porodu, jak i sytuacją życiową matki, które wpłynęły w konkretnym przypadku na jej decyzję zabicia własnego dziecka (wyrok Sądu Najwyższego z 11 czerwca 1974 r., sygn. IV KR 89/74).

Sprawczyni przestępstwa dzieciobójstwa dotknięta jest zaburzeniami, które powodują u niej ograniczenie rozeznania znaczenia czynu lub kierowania swoim postępowaniem, ale nie w znaczeniu, o którym mowa w art. 31 kk. U podłoża jej stanu psychicznego nie leży bowiem żadna z przyczyn wymienionych w tym przepisie, ale przyczyna związana z porodem, występująca podczas jego trwania i z nim się wiążąca (wyrok Sądu Najwyższego z 9 marca 1979 r., sygn. III KR 38/79). Kwalifikując czyn jako dzieciobójstwo, można zatem stosować także przepisy o niepoczytalności i poczytalności ograniczonej. O ile tylko zaistnieją ich ustawowe przesłanki. W kontekście tego tematu warto zapoznać się z wyrokiem Sądu Najwyższego z 11 września 1957 r., sygn. II K 783/56.

Kiedy dzieciobójstwo może zostać zakwalifikowane jako zabójstwo?

Sąd Najwyższy w swym wyroku z 27 marca 1981 r. (sygn. IV KR 32/81) stwierdził, że istnienie wcześniejszego zamiaru zabójstwa przyszłego dziecka nie przesądza o kwalifikacji czynu. Jeśli jednak z ustalonych okoliczności wynika, że matka podjęła zamiar pozbawienia życia noworodka już w okresie ciąży i od tego zamiaru nie odstąpiła, a w okresie porodu pod wpływem jego przebiegu jej stan psychiczny był taki, że nie uzasadnia przyjęcia, iż dokonane przez nią zabójstwo noworodka nastąpiło w wyniku przeżyć związanych z okresem porodu, to w takim wypadku należy uznać, że dopuściła się ona przestępstwa zabójstwa określonego w art. 148 § 1 kk (wyrok Sądu Najwyższego z 17 stycznia 1986 r., sygn. III KR 493/85).

chevron-down
Copy link