Przesłuchanie świadka, którym jest dziecko

15 lipca 2019
/

Dziecko w procesie karnym i cywilnym może występować w wielu rolach, jednak najczęściej pojawia się ono w charakterze świadka. Małoletni pokrzywdzony nie może być wyłączony z toczącego się postępowania przede wszystkim dlatego, iż stanowi ważne, a niekiedy jedyne, źródło dowodowe. Możliwe jest jednak złagodzenie związanego z tym stresu poprzez ograniczenie do minimum kontaktu dziecka z organami procesowymi, a przede wszystkim przez wykluczenie, o ile to możliwe, bezpośredniego kontaktu ze sprawcą.

Kiedy dziecko może zostać przesłuchane?

Na ogół z koniecznością przesłuchania dziecka mamy do czynienia w dwóch sytuacjach: gdy nieletni jest sprawcą czynu zabronionego bądź gdy występuje w sprawie jako świadek lub pokrzywdzony. Zgodnie z art. 185a § 1 ustawy Kodeks postępowania karnego (dalej jako „kpk”) pokrzywdzony, który w chwili przesłuchania nie ukończył 15 lat, może pełnić rolę świadka w sprawach o przestępstwa popełnione z użyciem przemocy lub groźby bezprawnej, przestępstwa przeciwko wolności seksualnej i obyczajowości, przeciwko rodzinie i opiece oraz przeciwko wolności.

Przesłuchanie ma jednak miejsce jedynie wówczas, gdy jego zeznania mogą mieć istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy. W innym przypadku przesłuchanie dziecka jest niedopuszczalne. „Nieistotność” posiadanych informacji może polegać na braku informacji dziecka o zdarzeniu. Może się to również wiązać z jego stanem psychofizycznym. Chodzi tu przykładowo o sytuację, gdy świadek (ze względu na wiek) nie miał możliwości spostrzeżenia, zapamiętania lub odtworzenia okoliczności istotnych w sprawie. Wskazane jest także odstąpienie od przesłuchania dziecka w sytuacji, gdy można ustalić okoliczności popełnienia przestępstwa dzięki innym zebranym dowodom. W grę wchodzą wówczas zeznania bezpośrednich świadków. Oceny, czy zeznania małoletniego świadka mogą mieć istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia dokonuje prokurator w postępowaniu przygotowawczym. Następnie ocenę tę weryfikuje sąd.

Przeczytaj również:
Małoletni, nieletni, młodociany – czy to ta sama osoba?

Jednokrotne przesłuchanie

Artykuł 185a § 1 kpk dopuszcza tylko jednokrotne przesłuchanie dziecka. Ma ono na celu zapewnienie ochrony małoletnim świadkom i zapobieżenie potęgowaniu doznanej krzywdy. Ze względu na tę zasadę przed przystąpieniem do przesłuchania powinno się zabezpieczyć możliwie pełny materiał dowodowy. Wyjątkiem jest sytuacja, gdy wyjdą na jaw nowe istotne okoliczności, do których wyjaśnienia niezbędny jest małoletni świadek. Może tego również zażądać oskarżony, który nie miał obrońcy w czasie pierwszego przesłuchania pokrzywdzonego. Przy ocenie dopuszczalności ponownego przesłuchania dziecka należy brać pod uwagę jego aktualny stan psychiczny i potencjalny wpływ ponownego poddania go przesłuchaniu. Mowa nie tylko o faktycznej niemożności uzyskania od niego zeznań.

Dziecko jako świadek – przebieg przesłuchania

Przesłuchanie powinno być poprzedzone wstępną rozmową w celu nawiązania kontaktu z dzieckiem. Podstawowym etapem przesłuchania jest swobodna wypowiedź dziecka, której nie powinno się przerywać. Następnie zadawane są pytania, które muszą być zrozumiałe dla dziecka i wolne od elementów jakiejkolwiek sugestii.

Przesłuchanie dziecka przeprowadza sąd na posiedzeniu, w którym obligatoryjnie bierze udział biegły psycholog. Jego zadaniem jest ocena możliwości intelektualnych dziecka, zdiagnozowanie zdolności postrzegania, zapamiętywania i odtwarzania spostrzeżeń czy skłonności do kłamstwa. Ważny element oceny stanowi także określenie konsekwencji przeżytej przez dziecko traumy oraz możliwości jego dalszego uczestnictwa w czynnościach procesowych. W przesłuchaniu może wziąć udział także prokurator, obrońca oraz pełnomocnik małoletniego (przedstawiciel ustawowy lub opiekun – jeżeli nie ogranicza swobody wypowiedzi przesłuchiwanego). Co ważne, ustawodawca wykluczył możliwość uczestnictwa w przesłuchaniu oskarżonego. Ze względu na to, że ma to być jedno przesłuchanie, powinno ono być wyczerpujące. Jeśli tak się stanie, nie pojawi się potrzeba jego uzupełnienia w późniejszym czasie.

Z przesłuchania dziecka sporządza się nie tylko protokół, ale także utrwala się je za pomocą urządzenia rejestrującego obraz i dźwięk. Utrwalenie przesłuchania jest obligatoryjne. Przesłuchanie ma miejsce jeden raz. Nie przeprowadza się go ponownie na rozprawie. Dowodem są zeznania zawarte w protokole przesłuchania, którego odczyt następuje na rozprawie głównej. Oprócz tego odtwarza się sporządzony zapis dźwiękowy przesłuchania (art. 185a § 3 kpk).

Co po ukończeniu 15 lat?

Zgodnie z treścią art. 185a § 4 kpk pokrzywdzony, który ukończył 15. rok życia, przesłuchiwany jest w warunkach właściwych dla przesłuchań dzieci w sytuacji, gdy zachodzi uzasadniona obawa, że przesłuchanie w innych warunkach mogłoby wywrzeć negatywny wpływ na jego stan psychiczny. Warunkiem przesłuchania takiego pokrzywdzonego jest jednak ustalenie, że jego zeznania mogą mieć istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia. Jeśli dojdzie do ustalenia, że nie można przypisać takiego waloru jego zeznaniom, należy odstąpić od przesłuchania go w charakterze świadka.

Niebieski pokój

Artykuł 185d kpk wprowadza obowiązek przesłuchania małoletnich świadków (pokrzywdzonych) w specjalnie do tego przygotowanych pomieszczeniach. Ma to zapewnić im swobodę wypowiedzi i poczucie bezpieczeństwa. Miejsce przesłuchań dzieci ma szczególne znaczenie. Mali świadkowie wykazują bowiem większą gotowość do składania zeznań poza salą rozpraw. Przeprowadzenie przesłuchania w takim miejscu umożliwia nawiązanie z dzieckiem relacji opartej na bezpieczeństwie. Przyjazne warunki zwiększają natomiast koncentrację i ułatwiają złożenie relacji o przebiegu wydarzeń. Nagrywanie przesłuchań gwarantuje dziecku brak konieczności powracania w przyszłości po raz kolejny do tego, co przeżyło.

Miejsca przesłuchań dzieci muszą spełniać określone standardy. Zgodnie z rozporządzeniem Ministra Sprawiedliwości z 19.12.2013 r. w miejscu przesłuchań dzieci powinny się znaleźć: pokój przesłuchań, pokój techniczny, toaleta oraz poczekalnia. Pokój przesłuchań, służący do przeprowadzania rozmowy z dzieckiem, powinien być utrzymany w stonowanej kolorystyce. Należy go wyposażyć w meble dostosowane do potrzeb dzieci w różnym wieku. W pokoju przesłuchań muszą się znaleźć także mikrofony oraz kamery. Pokój techniczny zapewnia obserwację przebiegu przesłuchana oraz jego rejestrację. Natomiast poczekalnia powinna znajdować się najbliżej pokoju przesłuchań. Powinna być również wyposażona w taki sposób, aby zapewnić dziecku możliwość aktywnego spędzania czasu oczekiwania.

Wprowadzony do kpk art. 185d stanowi podstawę prawną dla żądania przeprowadzenia tej czynności w odpowiednim miejscu. Każde dziecko zeznające w trybie art. 185a i 185b musi zostać przesłuchane wyłącznie w pomieszczeniach spełniających określone standardy.