Eksperyment kryminalistyczny - co warto o nim wiedzieć?

9 lipca 2019
/

Regulację prawną specyficznej czynności dowodowej, jaką jest eksperyment, znajdziemy w art. 211 kodeksu postępowania karnego. Przepis ten stanowi, iż eksperyment kryminalistyczny przeprowadzany jest w celu sprawdzenia okoliczności mających istotne znaczenie dla sprawy. Przybiera on dwie formy: doświadczenia lub odtworzenia przebiegu zdarzenia lub jego fragmentów.

Istota eksperymentu 

Eksperyment kryminalistyczny (zwany również eksperymentem śledczym, procesowym, taktycznym lub dowodowym) jest czynnością przeprowadzaną przez organy procesowe. Można go przeprowadzić zarówno w postępowaniu przygotowawczym, jak i sądowym, o ile jest to potrzebne dla sprawdzenia okoliczności mających istotne znaczenie dla sprawy. Eksperyment ma na celu sprawdzenie w sposób doświadczalny, czy dane zdarzenie lub jego sugerowany przebieg były w ogóle możliwe (np. czy widziane światło można było dostrzec z danej odległości). Eksperyment powinien więc być przeprowadzany w warunkach możliwie najbardziej zbliżonych do tych, które istniały w czasie i miejscu zaistnienia badanego zdarzenia (np. pora dnia, warunki atmosferyczne).

Rodzaje eksperymentu procesowego

Wyróżniamy dwie postaci eksperymentu: doświadczenie lub odtworzenie. W doświadczeniu chodzi o sprawdzenie możliwości wystąpienia określonych stanów. Odtworzenie zaś polega na sprawdzeniu, czy zdarzenie lub jego fragment mogły mieć określony przebieg. Eksperyment stanowi samoistną czynność procesową. Nie można go zatem utożsamiać z innymi czynnościami, np. z oględzinami czy okazaniem. Nie oznacza to jednak, że eksperyment zawsze musi występować oddzielnie. Od innych czynności odróżnia go przede wszystkim fakt, iż jest on badaniem o odtwórczym charakterze.

Przeczytaj również:
Zabójstwa, które wstrząsnęły światem – Czarna Dalia

Kto może przeprowadzić eksperyment?

Podmiotami upoważnionymi do przeprowadzenia eksperymentu kryminalistycznego są organy procesowe. Nie jest możliwe, aby czynność tę przeprowadził biegły (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 3 października 2006 r., sygn. IV KK 209/66) – może on w niej jedynie uczestniczyć. Udział biegłego w eksperymencie nie wynika wprost z ustawy. Niewątpliwie jego obecność może być jednak wskazana w sytuacji, gdy wymagane jest posiadanie specjalistycznej wiedzy.

Również sam oskarżony ma prawo uczestniczyć w tej czynności. W przypadku gdy był pozbawiony wolności i znał termin przeprowadzenia eksperymentu, powinien złożyć wniosek o doprowadzenie na miejsce eksperymentu. Brak takiego żądania ze strony oskarżonego nie wstrzymuje możliwości przeprowadzenia eksperymentu. Nie narusza też jego prawa do obrony, o ile w czynności brał udział jego obrońca.

Przedmiot eksperymentu

Badaniom eksperymentalnym poddawane są takie okoliczności jak sprawdzenie możliwości percepcji zmysłowej i możliwości dokonania określonego czynu w konkretnych warunkach czy sprawdzenie mechanizmu przebiegu określonych zdarzeń oraz powstania i umiejscowienia śladów. Sfera zastosowania badań eksperymentalnych jest zatem dość szeroka. Decyzję jego przeprowadzenia warunkuje się konkretnymi potrzebami śledztwa oraz możliwością dokonania eksperymentu. Należy jednak pamiętać, iż nie każde badanie eksperymentalne jest dopuszczalne w świetle obowiązującego prawa. Za niedozwolone uznaje się zwykle eksperymenty, które zagrażają życiu lub zdrowiu ludzkiemu, uwłaczają godności osobistej osób uczestniczących czy zagrażają mieniu w rozmiarach niewspółmiernych do znaczenia eksperymentu.

Eksperyment procesowy a rzeczoznawczy

Możliwe jest wyróżnienie dwóch podstawowych cech pozwalających na odróżnienie eksperymentu procesowego od rzeczoznawczego. Pierwszą z nich jest podmiot upoważniony do przeprowadzenia czynności – w eksperymencie procesowym jest nim organ procesowy, a w rzeczoznawczym – biegły. Drugim elementem rozróżniającym te dwa eksperymenty jest ich charakter – eksperyment kryminalistyczny jest czynnością procesową, eksperyment rzeczoznawczy stanowi natomiast element składowy opiniowania.

Wyniki i dowód z eksperymentu

Wyniki eksperymentu mogą mieć charakter pozytywny lub negatywny. Wynik pozytywny potwierdza możliwość zaistnienia badanego zdarzenia. Wynik negatywny wyklucza natomiast możliwość jego zaistnienia lub przebiegu w określony sposób. Otrzymane wyniki zależą w dużej mierze od prawidłowej metody przeprowadzenia tej czynności. Bardziej wartościowym i przekonującym, z punktu widzenia dowodowego, jest wynik negatywny. Ustalenie bowiem możliwości zaistnienia zdarzenia nie świadczy jeszcze o tym, że w chwili dokonania czynu zdarzenie to musiało mieć miejsce. Jest to tylko prawdopodobieństwo możliwości jego zaistnienia.

Wszystkie czynności, które dokonywane są w ramach eksperymentu (w szczególności przebieg badań oraz ich wyniki), należy odpowiednio utrwalić. Konieczne staje się zatem sporządzenie protokołu. Protokół taki zawiera m.in. wskazanie miejsca eksperymentu, organu przeprowadzającego tę czynność, osób w niej uczestniczących, dokładnego czasu rozpoczęcia badań (data, godzina), podstawy prawnej oraz warunków, w jakich przystąpiono do czynności badawczych, a także dokładne sprawozdanie z przebiegu eksperymentu oraz z uzyskanych wyników.

Prawdopodobne, ale nie pewne

Należy pamiętać o tym, że do przeprowadzenia eksperymentu nie wystarcza sama zdolność retrospektywnego myślenia. Wymaga się także umiejętności kojarzenia związków przyczynowo-skutkowych. Co więcej, nie istnieje tzw. eksperyment absolutny, czyli możliwość przeprowadzenia odtworzenia zdarzenia w sposób całkowicie zgodny z tym, co naprawdę się stało. Tak więc eksperyment kryminalistyczny ma swoje granice. Z tego powinien sobie zdawać sprawę każdy, kto go przeprowadza. W związku z dopiero postępującym rozwojem tej dziedziny uzyskane wyniki należy przyjmować za prawdopodobne, a nie pewne.