Co grozi za fałszowanie dokumentu i używanie go jako autentyczny?

8 października 2019
/

Przestępstwo fałszerstwa dokumentów może przybierać różnoraką postać. Jakie konsekwencje grożą fałszerzowi?

Podrabianie lub przerabianie dokumentów

Zgodnie z art. 270 § 1 ustawy Kodeks karny (dalej jako „kk”), kto, w celu użycia za autentyczny, podrabia lub przerabia dokument lub takiego dokumentu jako autentycznego używa, podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5. Przepis ten chroni autentyczność i wiarygodność dokumentów. Nie chroni on natomiast w sposób bezpośredni dóbr indywidualnych. Konsekwencją tego jest brak indywidualnie oznaczonego pokrzywdzonego. Inaczej sytuacja przedstawia się w art. 270 § 2 kk. Stanowi on, że grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5 podlega także ten, kto wypełnia blankiet, opatrzony cudzym podpisem, niezgodnie z wolą podpisanego i na jego szkodę albo takiego dokumentu używ. Jest tu wprost mowa o wypełnianiu blankietu na szkodę osoby podpisanej na nim.

Co uznawane jest za dokument?

Przedmiotem przestępstwa z art. 270 kk jest dokument. Zgodnie z art. 115 § 14 kk, dokumentem jest każdy przedmiot lub inny zapisany nośnik informacji, z którym jest związane określone prawo albo który ze względu na zawartą w nim treść stanowi dowód prawa, stosunku prawnego lub okoliczności mającej znaczenie prawne. Pojęcie dokumentu ma zatem bardzo szeroki zakres. Ochronie prawnokarnej podlegają natomiast dokumenty utrwalone nie tylko na nośniku papierowym, lecz także na każdym nośniku informacji, jeśli tylko zawarta na nim treść stanowi dowód co do jednej z okoliczności wskazanych w art. 115 § 14 kk. Z tego względu za dokument uznaje się np. kartę SIM, która stwierdza prawo do korzystania z usług telekomunikacyjnych. W orzecznictwie przyjęto, że dokumentem w rozumieniu art. 270 § 1 kk może być także kopia dokumentu oryginalnego (wyrok Sądu Apelacyjnego w Lublinie z 28 października 2010 r., sygn. II AKa 242/10).

Co istotne, polski kodeks karny obejmuje ochroną zarówno dokumenty publiczne, jak i prywatne (postanowienie Sądu Najwyższego z 8 kwietnia 2002 r., sygn. IV KKN 421/98).

Powstanie szkody nie jest wymagane dla odpowiedzialności

Przestępstwo z art. 270 § 1 kk ma charakter formalny. Innymi słowy, dla realizacji jego znamion nie musi powstać szkoda czy wprowadzenie innej osoby w błąd co do prawdziwości dokumentu. Podrobiona lub przerobiona treść nie musi być również niezgodna ze stanem faktycznym (postanowienie Sądu Apelacyjnego w Szczecinie z 16 stycznia 2014 r., sygn. II AKa 213/13).

Kiedy mamy do czynienia z podrobieniem dokumentu?

Podrobienie dokumentu ma miejsce, kiedy zostaje on sporządzony przez osobę nieuprawnioną, przy zachowaniu pozorów pochodzenia od rzekomego wystawcy dokumentu (wyrok Sądu Najwyższego z 24 października 2013 r., sygn. III KK 373/13). Dla wyczerpania znamion czynu zabronionego nie ma przy tym znaczenia, czy działanie zostało podjęte na szkodę, czy w interesie osoby będącej rzekomym wystawcą. Nie ma też znaczenia to, czy osoba ta wyraziła zgodę na podrobienie jej podpisu pod dokumentem. Przepis chroni bowiem – o czym już była mowa – dobro powszechne, jakim jest wiarygodność dokumentów, a nie dobro indywidualne (postanowienie Sądu Najwyższego z 21 czerwca 2007 r., sygn. III KK 122/07). 

Odzwierciedlenie w dokumencie nieprawdy nie wyczerpuje znamion czynu z art. 270 § 1 kk, jeśli nie jest on przerobiony lub podrobiony (np. sporządzenie przez stronę umowy niezgodnej ze stanem faktycznym – wyrok Sądu Najwyższego z 19 stycznia 2011 r., sygn. IV KK 373/10). 

Przerobieniem dokumentu będzie także wprowadzenie przez osobę nieuprawnioną zmian w oryginalnym dokumencie lub nadanie mu innej treści niż pierwotna, np. przez dopisanie nowych treści. Oczywiście nie w każdym wypadku wprowadzenie zmiany do wystawionego dokumentu stanowi przestępstwo. Dla przykładu wprowadzenie poprawki sygnowanej parafką czy potwierdzenie odbioru występują jako czynności powszechnie spotykane w obrocie prawnym.

Przeczytaj również:
Kiedy parafka, a kiedy podpis? Czy podpis musi być czytelny?

Posłużenie się podrobionym dokumentem

Trzecim ze znamion przestępstwa z art. 270 § 1 kk jest posłużenie się dokumentem podrobionym lub przerobionym w taki sposób, jak gdyby był to dokument autentyczny. „Użycie” w rozumieniu art. 270 § 1 kk oznacza przedłożenie dokumentu innej osobie, organowi, instytucji, organizacji lub wykorzystanie go w związku z działaniem urządzenia (np. dla weryfikacji swojej tożsamości). Nie musi być to użycie przez sprawcę. Może to być zatem także użycie przez inną osobę, np. organ procesowy wykorzystujący sfałszowany dokument (uchwała Sądu Najwyższego z 17 marca 2005 r., sygn. I KZP 2/05).

Blankiet

Artykuł 270 § 2 kk kryminalizuje wypełnienie blankietu opatrzonego podpisem innej osoby niezgodnie z wolą wystawcy lub używanie takiego dokumentu. W języku polskim za blankiet uznaje się formularz z wydrukowanymi rubrykami do wypełnienia albo arkusz z wydrukowanym nagłówkiem instytucji. Klasycznym przykładem wyczerpania znamion art. 270 § 2 kk jest wypełnienie weksla in blanco niezgodnie z postanowieniami umowy wekslowej. Przy wypełnieniu blankietu sprawca musi działać na niekorzyść wystawcy. Nie jest natomiast konieczne zaistnienie szkody. Wystarczy sama możliwość jej nastąpienia (postanowienie Sądu Najwyższego z 9 lipca 2014 r., sygn. II KK 152/14).

Konsekwencje

Zgodnie z art. 270 § 2a kk, w wypadku mniejszej wagi, sprawca podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 2. Wypadek mniejszej wagi będzie zachodził wtedy, kiedy społeczna szkodliwość czynu nie będzie znaczna (ale jednak będzie wyższa niż znikoma). Pod uwagę należy tu wziąć w szczególności rodzaj dokumentu, jego znaczenie dla obrotu prawnego, zakres przerobienia czy motywację sprawcy).

W przypadku fałszowania dokumentów ustawodawca wprowadził także karalność przygotowania. Zgodnie z art. 270 § 3 kk, kto czyni przygotowania do przestępstwa określonego w § 1, podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 2. Przygotowaniem może być np. wejście w porozumienie z osobą posiadającą wiedzę lub odpowiednie informacje potrzebne do sfałszowania dokumentu czy uzyskanie druków lub pieczęci urzędowych.