Istota procesu karnego

24 marca 2021
hello world!

W procesie karnym główną rolę odgrywają trzy podmioty, tj. prokurator, sędzia i oskarżony. Pomiędzy nimi zaś zachodzą pewne relacje (określone stosunki). Z tego właśnie powodu mówi się, iż proces stanowi trójstronny stosunek prawny. Owe relacje prowadzą do ustalenia, czy miało miejsce naruszenie norm prawa materialnego i czy uczynił to oskarżony oraz czy może on ponosić odpowiedzialność. To wszystko odbywa się w przewidzianym przez ustawę trybie. To właśnie - w skrócie - istota procesu karnego.

Oczywiście w praktyce nie jest to takie proste. Oprócz wymienionych podmiotów głównych, jak również istniejących między nimi zależności, w procesie występują także inne osoby mające określone prawa i obowiązki.

Istota procesu karnego

Proces karny sprowadza się ostatecznie do splotu poszczególnych czynności procesowych. Te zaś prowadzone są w warunkach ustanowionych przez prawo karne procesowe, tj. głównie przez ustawę Kodeks postępowania karnego (dalej jako: kpk). Należy jednak mieć na uwadze, iż wszystkie wspomniane stosunki procesowe - zarówno pod względem ilości, jak i zakresu - ulegają zmianie w toku samego procesu karnego. Dzieje się tak, ponieważ sam proces składa się z kilku stadiów procesowych. Te zaś, każde na swój sposób, zmieniają rodzaj i zakres wzajemnych uprawnień i obowiązków pomiędzy głównymi podmiotami.

W praktyce wygląda to tak, iż np. prokurator prowadząc śledztwo i decydując się w końcu na wydanie postanowienia o przedstawieniu zarzutów, powoduje pojawienie się pewnego zakresu uprawnień i obowiązków zarówno u podejrzanego, jaki i samego prokuratora. Następnie, jeżeli akt oskarżenia zostanie wniesiony do sądu - nastąpi kolejna zmiana praw i obowiązków itd.

Jak już zapewne zauważyłeś(aś), proces karny nie jest jednolity. Wyodrębnienie i zakwalifikowanie stosunków procesowych odbywających się na określonym etapie procesu jest jednak bardzo ważne. Pozwala nam ocenić jego cel, jak i pozycję stron biorących w nim udział.

Cechy procesu karnego

Istoty procesu karnego należy doszukiwać się w 4 charakterystycznych cechach:

a) proces karny jako działalność niezawisłego sądu współpracującego z organami ścigania karnego i uczestnikami postępowania,

b) proces karny jako działalność uregulowana przez przepisy prawa karnego procesowego,

c) proces karny jako działalność przebiegająca w ramach stosunków procesowych,

d) proces karny jako działalność podejmowana i prowadzona w określonym celu.

Zgodnie z powyższym, zasadniczym elementem procesu karnego jest działalność sądu, organów ścigania i innych uczestników. Jest on więc determinowany przez czynności procesowe. To od nich zależy byt procesu, jego kształt i końcowy rezultat. Brak tych czynności sprawia, że proces nie zostaje wszczęty. Taka interpretacja prowadzi do wyjaśnienia, iż procesem karnym nazywamy zespół uporządkowanych i rozwijających się czynności.

Cel i sens procesu karnego

Zasadniczą cechą określającą istotę procesu karnego jest także jego cel. Co zaś jest celem? Oczywiście poznanie prawdy, ponieważ dopiero na jej podstawie następuje wydanie aktu wymiaru sprawiedliwości - orzeczenie o winie i karze bądź jej braku lub też o innych konsekwencjach popełnionego przestępstwa.

Sprawiedliwość naprawcza

Proces karny w pewien sposób "krzywdzi" ofiarę przestępstwa. Dzieje się tak, ponieważ państwo wyłącza ją ze współuczestnictwa w konflikcie. Zgodnie z prawem niedozwolone jest prowadzenie "samosądów", tak więc pozostaje jedynie liczyć na sprawiedliwość systemu. Istotą sprawiedliwości naprawczej ("naprawiającej krzywdy") jest zadośćuczynienie tej właśnie osobie pokrzywdzonej, by mimo niemożności działania wedle własnego uznania czuła, że jej interesy są godnie reprezentowane.

Proces karny powinien być więc ukierunkowany na ustalenie zasad naprawienia szkody i zadośćuczynienia powstałej krzywdzie. Tak w skrócie można określić opisaną wyżej sprawiedliwość naprawczą. Warto także wskazać, że opiera się ona na 3 filarach, tj.:

a) prawie do rekompensaty,

b) zobowiązaniu sprawcy do przyjęcia na siebie odpowiedzialności i naprawienia wyrządzonej krzywdy,

c) uczestnictwie stron i lokalnej społeczności w procesie

Wszystko to ma na celu "dostrzeżenie ofiary" i uwzględnienie jej potrzeb, co oczywiście wiąże się także z naprawieniem szkody zarówno w wymiarze symbolicznym, jak i rzeczywistym. Nie ma znaczenia, czy sprawcę wykryto, ujęto i pociągnięto do odpowiedzialności.

chevron-down
Copy link