Jak odwołać wykonaną już darowiznę?

Jak odwołać darowiznę

Przepisy prawa cywilnego przewidują, że w pewnych okolicznościach możliwe jest odwołanie przez darczyńcę darowizny, która została już wykonana. Wprowadzenie takich rozwiązań ma na celu ochronę darczyńcy, który powinien spotkać się z wdzięcznością ze strony obdarowanego. W życiu bywa jednak rożnie. Etyczny obowiązek, który spoczywa na obdarowanym, pozostaje bowiem często tylko piękną ideą.

Czym jest darowizna?

Darowizna jest umową, w której darczyńca zobowiązuje się do bezpłatnego świadczenia na rzecz obdarowanego kosztem swego majątku (art. 888 kc). Darowizna polega na nieodpłatnym przeniesieniu własności określonego przedmiotu majątkowego lub innej czynności, która w swoim skutku doprowadzi do zmniejszenia majątku darczyńcy na rzecz zwiększenia aktywów lub zmniejszenia pasywów po stronie obdarowanego.[1] Przedmiotem darowizny mogą być przykładowo: pieniądze, nieruchomość, samochód, udział w spółce, czy też akcje.

Zgodnie z art. 890 § 1 kc oświadczenie darczyńcy w przedmiocie darowizny powinno być złożone w formie aktu notarialnego. Powyższe oznacza zatem, że jedynie oświadczenie darczyńcy powinno zostać złożone w formie aktu notarialnego (rygor nieważności). Jeśli chodzi z kolei o oświadczenie obdarowanego, w kwestii przyjęcia bądź odrzucenia darowizny, zachowanie szczególnej formy nie jest wymagane. Należy pamiętać jednak, że jeżeli umowa darowizny będzie miała na celu przeniesienie prawa własności nieruchomości, wymóg zachowania formy aktu notarialnego wiąże zarówno darczyńcę, jak i obdarowanego.

Rażąca niewdzięczność obdarowanego

Wyrazem szczególnej ochrony darczyńcy jest § 1 art. 898 kc. W myśl powyższej regulacji darczyńca może odwołać darowiznę (nawet już wykonaną), jeżeli obdarowany dopuścił się względem niego rażącej niewdzięczności. Jedyną więc przesłanką uzasadniającą odwołanie darowizny jest wystąpienie po stronie obdarowanego rażącej niewdzięczności względem darczyńcy.

Próżno szukać przepisu, który wyjaśni nam, czym właściwie jest rażąca niewdzięczność. W takiej sytuacji z pomocą przychodzi judykatura oraz doktryna. Do tej pory ukształtował się pogląd który, nie uznaje za przejaw rażącej niewdzięczności zwykłych konfliktów rodzinnych, pomiędzy darczyńcą a obdarowanym.[2]

Oznacza to zatem, że incydentalne sprzeczki nie mogą stanowić podstawy odwołania darowizny. Należy pamiętać również, że w ocenie danego zachowania sąd będzie brał pod uwagę nie tylko samo zachowanie się obdarowanego, ale także zachowanie darczyńcy po wykonaniu darowizny.[3]

Nie można więc uznać za rażącą niewdzięczność zachowań obdarowanego, które są sprowokowane przez darczyńcę. Każdorazowo ocenę zachowania obdarowanego powinno się rozpatrywać zarówno pod względem kryteriów obiektywnych, jak i subiektywnych. Ponadto powinna uwzględniać stosunki społeczne panujące w danym środowisku.[4]

Należy jednak pamiętać, że zgodnie z art. 893 § 3 kc darowizna nie może być odwołana po upływie roku od dnia, w którym uprawniony do odwołania dowiedział się o niewdzięczności obdarowanego. Termin ten ma charakter prekluzyjny. Oznacza to, że jego przekroczenie uniemożliwi darczyńcy odwołanie darowizny.

Przeczytaj również:
Odwołanie darowizny z powodu rażącej niewdzięczności

Przejawy rażącej niewdzięczności

Przejawem rażącej niewdzięczności może być:

  • popełnienie przestępstwa przeciwko darczyńcy,
  • niedostarczenie darczyńcy niezbędnych środków utrzymania, pomimo oczywistych możliwości,
  • przemoc psychiczna (np. dręczenie darczyńcy),
  • przemoc fizyczna,
  • zdrada małżeńska,
  • znęcanie się nad darczyńcą,
  • pomawianie darczyńcy.[5]

Jak odwołać darowiznę – sposób odwołania 

Jak odwołać darowiznę? Zgodnie z art. 900 kc odwołanie darowizny następuje przez oświadczenie złożone obdarowanemu na piśmie. Obowiązek zachowania formy pisemnej w tym przypadku ustanowiony został jedynie dla celów dowodowych (ad probationem). Oznacza to, że nic nie stoi na przeszkodzie, aby darowiznę odwołać ustnie. Jednakże zastosowanie formy ustnej może w przyszłości budzić pewne problemy dowodowe, podczas ewentualnego postępowania w przedmiocie zwrotu darowizny.

Warto wspomnieć, że odwołanie darowizny powoduje jedynie powstanie skutku obligacyjnego. Powyższe oznacza, że odwołanie darowizny nie skutkuje zatem automatycznym przejściem prawa własności z obdarowanego na darczyńcę, stwarza natomiast obowiązek zwrotu rzeczy stosownie do przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu (art. 898 § 2 kc). Taka regulacja doprowadza często do sytuacji, gdy darczyńca nie chce wydać obdarowanemu przedmiotu darowizny. W takich okolicznościach darczyńca powinien skorzystać z dobrodziejstwa art. 64 kc w zw. z art 1047 kpc.

 

[1]Art. 898 KC T. II red. Pietrzykowski 2018, wyd. 9/Safjan

[2]tak, m.in., SN w orz. z dn. 13.11.1934, C II 1621/34

[3] Wyr. SN z 4.2.2005 r. I CK 571/04

[4] System Prawa Prywatnego tom 7 red. Rajski 2018, art.898 KC, Nb 118.

[5]wyr. SN z 12.5.1998 r., II CKN 729/97