Kara śmierci wciąż stosowana

Kara śmierci jest jednym z najbardziej kontrowersyjnych i wciąż obecnych w debacie publicznej zagadnień prawnych. Każdorazowe jej zasądzenie wywołuje głośne debaty medialne i polityczne na całym świecie. Jaka jest zatem jej istota i pochodzenie? W jakich krajach obowiązuje obecnie? Dlaczego uznawana jest za zaprzeczenie godności człowieka?

Zgodnie z obecnie rozwijaną ideą praw człowieka, ich klasyfikacją i podziałem na generacje, karę śmierci należy rozpatrywać, odnosząc się do prawa do ochrony życia. Jest ono częścią pierwszej generacji praw człowieka i stanowi prawo pozytywne tzn. wymusza na państwie obowiązek jego zapewnienia poprzez stosowne regulacje oraz odpowiednią praktykę. Zaś jako prawo podmiotowe umożliwia każdemu żądanie od władzy publicznej stworzenia warunków jego poprawnego funkcjonowania.

Kara śmierci a prawa człowieka

Kara śmierci jest w Polsce bezwzględnie zakazana. Wynika to z polskiej konstytucji, a konkretnie z art. 38. Trybunał Konstytucyjny w 2008 roku [1] uznał, że wynika z niego zakaz wprowadzania do ustawodawstwa zwykłego kary śmierci, jak również innych instytucji zakładających umyślne i celowe pozbawienie człowieka życia przez organy państwa. Wynika to też z regulacji Rady Europy. Protokół dodatkowy [2] z 2002 roku do Europejskiej Konwencji Praw Człowieka wprowadził jej zakaz w każdym czasie i ratyfikowano go w 44 państwach, w tym w Polsce.

Zniesienie kary śmierci stało się od tego czasu europejskim standardem prawnym. Wciąż jednak wiele pozaeuropejskich państw dopuszcza tego typu instrumenty. Stwarza to niemały problem w przypadku ekstradycji czy deportacji. Stanowisko w tej kwestii zajmuje Komitet Ochrony Praw Człowieka ONZ. Zwraca on uwagę, że zezwolenie przez państwo, które samo zniosło karę śmierci, na deportację do miejsca, w którym dana osoba została na tę karę skazana, stanowi naruszenie prawa do ochrony życia. [3]

Kara śmierci – jak było dawniej?

Spór o karę śmierci zainicjowano w XVIII wieku, kiedy to rósł w siłę ruch abolicjonistyczny zainicjowany przez powstanie pracy Cesare Beccarii pt. “ O przestępstwach i karach”. Dzieje jej stosowania są zaś znacznie starsze. Akceptowali ją starożytni greccy filozofowie. Mówi o niej Kodeks Hammurabiego i Stary Testament. Przez wieki akceptowali ją kluczowi myśliciele chrześcijańscy. W średniowieczu była najczęściej stosowaną karą, zasądzaną zarówno za zabójstwa, jaki i mniejsze przestępstwa. W oświeceniu skonfrontowane zostały poglądy św. Tomasza i Immanuela Kanta, uzasadniające w pewnych przypadkach karę śmierci z empirycznym naturalizmem i liberalizmem, które ją potępiały. Przełomowe stało się postulowanie zniesienia kary śmierci przez papieża Jana Pawła II wyrażone w jego 11 encyklice zatytułowanej “Ewangelia Życia” [4] . Na przestrzeni ostatnich kilkudziesięciu lat stopniowo ją eliminowano z prawodawstwa międzynarodowego, które z kolei wymuszało na kolejnych państwach jej usuwanie z prawa krajowego.

Kara śmierci w Polsce zakazana

W Polsce kara śmierci była przewidziana prawem do końca lat 80-tych XX wieku. Stosowano ją masowo w okresie stalinowskim (1944-1956). Wykonano wtedy ponad 3500 takich wyroków. W czasach PRL (1956-1988) wykonano ich 321. Zniósł ją kodeks karny z 1998 roku, dozwalając jednak jej użycie w szczególnych okolicznościach np. w czasie wojny. Całkowicie zdelegalizowano ją w 2013 roku w wyniku ratyfikacji przez Polskę wspomnianego już protokołu nr 13 do Europejskiej Konwencji Praw Człowieka.

Obecnie stosują ją takie państwa jak m.in. Białoruś, Chiny, Indie, Libia, Egipt, Arabia Saudyjska, Iran czy też demokratyczne Stany Zjednoczone, Japonia, Korea Południowa. Chiny nie podają statystyk dotyczących liczby takich wyroków, uzasadniając to ochroną tajemnicy państwowej. W USA na wykonywanie kary śmierci zezwala prawo stanowe większości stanów. Niemniej jednak w 9 stanach takiej kary się nie stosuje, w 3 zawieszono jej wykonywanie w 1976 roku, w 2 uznano za niekonstytucyjną.

Przeciw karze śmierci

Współcześnie głosy nawołujące do całkowitego zniesienia kary śmierci we wszystkich krajach stają się coraz głośniejsze. Szczególnie działania organizacji międzynarodowych o dużych wpływach skutkują zmianami w prawie międzynarodowym, jak również w kodeksach poszczególnych krajów. Kara śmierci często zastępuje się dożywotnim pozbawieniem wolności.

Ostatni raport Amnesty International z 2017 roku wskazuje, że kara śmierci zakazana była w 106 krajach. Wciąż wykonywano ją w 23 państwach, co przełożyło się na 993 egzekucje. Kluczowe trendy w 2017 roku były pozytywne. Zmiany na lepsze zaobserwowano w Afryce Subsaharyjskiej. W ogólnym rozrachunku liczba wyroków i egzekucji kary śmierci spadła na całym świecie w porównaniu do lat poprzednich. W celu nagłośnienia problemu w 2010 roku z inicjatywy Światowej Koalicji Organizacji Pozarządowych ustanowiono Światowy Dzień przeciw Karze Śmierci. Inicjatywa ta ma miejsce co roku 10 października.

Kara śmierci i jej zwolennicy

Nawet w demokratycznych państwach o wysokiej kulturze prawnej wciąż nie brakuje głosów postulujących przywrócenie obowiązywania kary śmierci. Ruch uzasadniający jej skuteczność nazywany jest retencjonizmem, rzadziej rygoryzmem. Swoje racje argumentują uznaniem, że kara ta ma największą siłę odstraszania. Eliminuje ona całkowicie niebezpieczną jednostkę ze społeczeństwa. Jest wreszcie formą odwetu za najcięższe przestępstwo – zabójstwo. Poglądy te stają jednak w sprzeczności z etyczno-moralnym podejściem abolicjonistów, którzy uważają ją za niewystarczająco efektywną społecznie i stanowiącą zaprzeczenie zasady humanitaryzmu.

 

1. wyrok TK z 30.09.2008r., K 44/07

2. protokół nr 13 do EKPCz z 2002r.

3. opinia Komitetu Praw Człowieka z 20.10.2003 r., 829/1998, Roger Judge przeciwko Kanadzie

4. łac. “Evangelium Vitae”