Klauzula waloryzacyjna – cechy pojęcie, funkcja. Encyklopedia Prawa

9 października 2019
/

ENCYKLOPEDIA PRAWA

KLAUZULA WALORYZACYJNA

(WALORYZACJA UMOWNA)

Zmiana siły nabywczej pieniądza to dość powszechne zjawisko, którego skutkiem jest modyfikacja ilości dóbr i towarów, jakie możemy nabyć za określoną liczbę jednostek pieniężnych w danym czasie i miejscu. Taki stan rzeczy może prowadzić do pokrzywdzenia jednej ze stron zobowiązania. Jedną z możliwości zabezpieczenia się przed tego typu ryzykiem może być wprowadzenie do umowy postanowienia, jakim jest klauzula waloryzacyjna. 

Czym jest klauzula waloryzacyjna?

Waloryzacja umowna została uregulowana w art. 3581 § 2 kc. Zgodnie z nim strony mogą zastrzec w umowie, że wysokość świadczenia pieniężnego zostanie ustalona według innego niż pieniądz miernika wartości. Oznacza to, że z treści zobowiązania nie będzie wynikała wprost wysokość świadczenia, które określane jest zazwyczaj poprzez wskazanie konkretnej liczby jednostek pieniądza. Ostateczne ustalenie wysokości świadczenia następuje wtedy przez wskazanie określonego miernika. Miernikiem takim może być m.in. złoto, waluta obca bądź też różnego rodzaju wskaźniki finansowe lub gospodarcze.

Zastrzeżenie klauzuli waloryzacyjnej jest szczególnie istotne w zobowiązaniach o charakterze długoterminowym. Upływ czasu w niektórych sytuacjach może bowiem doprowadzić do sytuacji, w której umowa okaże się wysoce nieopłacalna dla jednej ze stron zobowiązania. Należy podkreślić, że waloryzacja umowna, dokonana na podstawie art. 3581 § 2 kc, ma zastosowanie przy zobowiązaniach o charakterze pieniężnym. Oczywiście nie oznacza to, że nie można dokonać waloryzacji w stosunku do innych rodzajów świadczeń. Klauzulę taką jednak należy oceniać (w stosunku do jej dopuszczalności) przez pryzmat art. 3531 kc.

Waloryzacja umowna – najpopularniejsze rodzaje mierników wartości

Przepis art. 3581 § 2 kc nie definiuje, czym konkretnie jest „miernik wartości”. Wspomniany przepis wskazuje, że miernik ten ma być inny niż pieniądz. Oczywiście przepis ten nie zabrania, aby za miernik przyjąć walutę obcą (klauzula walutowa). Wprowadzając takie rozwiaząnie, strony bowiem traktują walutę obcą jako miernik, nie zaś jako pieniądz. Możliwość takiego rozwiązania dopuścił Sąd Najwyższy, m.in. w wyroku z 13 marca 1992 r. (I PZP 14/92).  

W umowach najczęściej stosuje się takie klauzule waloryzacyjne jak klauzula:

  • indeksowa (za miernik uznaje się w takim przypadku np. wskaźnik inflacji),
  • walutowa (jako miernik wartości przyjmuje się inną walutę niż ta, która określona jest w umowie), 
  • towarowa (miernikiem wartości jest określona rodzajowo ilość towaru, najczęściej baryłka ropy naftowej),
  • tzw. klauzula "złota" (miernik wartości stanowi złoto; w takim przypadku wysokość świadczenia będzie uzależniona od ceny określonej ilości złota),
  • uposażenia (miernikiem jest wartość średniego albo minimalnego wynagrodzenia za płacę).

Waloryzacja umowna a waloryzacja sądowa

Klauzula waloryzacyjna zawarta w umowie ma na celu uprzednie wyeliminowanie ryzyka związanego ze zmianą siły nabywczej pieniądza. Jednakże w skrajnych przypadkach, pomimo zastrzeżenia takiego postanowienia w umowie, zmiana siły nabywczej pieniądza może być tak znacząca, że strona umowy i tak będą narażone na stratę. W takiej sytuacji rodzi się pytanie: czy pomimo obwarowania umowy klauzulą waloryzacyjną możliwe jest skorzystanie z waloryzacji sądowej? Linia orzecznicza w tej materii jest dość niespójna. Początkowo SN odrzucał całkowicie taką możliwość. Warto w tym miejscu przytoczyć uchwałę Składu Siedmiu Sędziów Sądu Najwyższego z dnia 27 lipca 1993r. (III CZP 58/93). Sąd stwierdził wtedy, że respektowanie zasady swobody umów i autonomii woli stron powinno prowadzić do wyłączenia możliwości sądowej waloryzacji tak ustalonego świadczenia.

Aktualnie w orzecznictwie przeważa jednak pogląd, że dopuszczalna jest sądowa waloryzacja świadczeń na podstawie art. 3581 § 3 kc w sytuacji, gdy strony zawarły w umowie klauzulę waloryzacyjną. Tak stwierdził m.in. Sąd Najwyższy 13 maja 2005 w wyroku I CK 690/04. Pogląd ten jest obecnie dominujący, co ma swój wyraz w aktualnych orzeczeniach SN oraz sądów niższych instancji.

Orzeczenia dopuszczające łączne przeprowadzenie waloryzacji umownej i sądowej:

  • Orzeczenie Sądu Najwyższego z 19 października 2011 II CSK 30/11
  • Wyrok Sądu Najwyższego z 2 kwietnia 2015 I CSK 257/14
  • Orzeczenie Sądu Apelacyjnego w Krakowie z 17 listopada 2015 I ACa 1001/15
  • Wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach z 31 stycznia 2013 I ACa 911/12

Źródła:

  • Z.Radwański, A.Olejniczak Zobowiązania - część ogólna, wydanie 12, Warszawa 2016.
  • System Prawa Prywatnego tom 6, wyd.3 red. , prof. dr hab. Adam Olejniczak Warszawa 2018.
  • Kodeks cywilny. Komentarz, red. dr hab. Konrad Osajda Warszawa 2019