Małoletni, nieletni, młodociany – czy to ta sama osoba?

W potocznym rozumieniu osoba dorosła to ta, która ukończyła 18. rok życia. Wszyscy inni to: dzieci, małoletni, nieletni, niepełnoletni czy młodociani. Pewnie dałoby się znaleźć jeszcze więcej słów na określenie takich osób. Dla przeciętnego człowieka dzień osiemnastych urodzin to jedyna granica, której przekroczenie zmienia cokolwiek, jeśli chodzi o sferę prawną.

Pełnoletni może przecież głosować w wyborach, pić alkohol czy zawrzeć związek małżeński. W rzeczywistości jest jednak trochę inaczej. Na gruncie przepisów prawa małoletni, nieletni i młodociany to zupełnie inne osoby. Przełomowych momentów w życiu człowieka także jest więcej, niż mogłoby się wydawać.

Małoletni

Słowo małoletni charakterystyczne jest dla prawa prywatnego. Jest to przeciwieństwo „pełnoletniego”. Mówi o tym art. 10 §1 Kodeksu cywilnego, w którym czytamy, że Pełnoletnim jest, kto ukończył lat osiemnaście. Małoletni pojawia się już w §2 tego przepisu, który stanowi, że Przez zawarcie małżeństwa małoletni uzyskuje pełnoletność. Nie traci jej w razie unieważnienia małżeństwa.

Przymiot pełnoletności nabywa się więc w dniu 18. urodzin. Od tej zasady jest jeden wyjątek. Wyjść z małoletności może bowiem kobieta między 16. a 18. rokiem życia, jeśli w tym czasie zawrze związek małżeński (mężczyzna nie ma takiego prawa).

W prawie cywilnym istotne znaczenie ma jeszcze jedna granica wieku. Mianowicie, małoletni po ukończeniu 13. roku życia staje się osobą o ograniczonej zdolności do czynności prawnych. Oznacza to, że otrzymuje uprawnienie do samodzielnego zawierania umów należących do umów powszechnie zawieranych w drobnych bieżących sprawach życia codziennego (art. 20). Wszystkie poważniejsze czynności prawne również mogą być dokonane przez takiego małoletniego, jednak jego opiekun prawny musi je następnie potwierdzić. Warto też dodać, że małoletni, który ukończył 13. rok życia, odpowiada za wyrządzoną przez siebie szkodę.

Nieletni

„Nieletni” to z kolei pojęcie prawa karnego. Występuje wyłącznie na gruncie tej gałęzi prawa. Jego definicję znajdziemy w ustawie z dnia 26 października 1982 roku o postępowaniu w sprawach nieletnich. Jest to akt prawny regulujący zasady odpowiedzialności za przestępstwa popełnione przez osoby, które ze względu na wiek nie mogą i nie powinny być karane na podstawie Kodeksu karnego. Głównym zadaniem państwa wobec nich jest bowiem wychowanie i zapobiegnięcie demoralizacji, a nie zastosowanie represji i resocjalizacja.

Pojęcie „nieletniego” jest zdefiniowane przez wyliczenie. W art. 1 §1 w zw. z §2 pkt 1 ustawy czytamy, że nieletni to osoba, która:

  • nie ukończyła 18. roku życia i stosuje się wobec niej środki służące do zapobiegania i zwalczania demoralizacji,
  • dopuściła się czynu karalnego (przestępstwa albo jednego z wymienionych wykroczeń) między 13. a 17. rokiem życia,
  • nie ukończyła 21. roku życia, jeśli wykonuje się wobec niej środki wykonawcze i poprawcze (zastosowane zanim skończyła 18 lat).

Popełnienie przestępstwa stypizowanego w kodeksie karnym przez osobę między 13. a 17. rokiem życia kończy się więc wszczęciem postępowania na podstawie ww. ustawy. Sprawca takiego czynu zabronionego nie zostanie skazany na karę pozbawienia wolności, ograniczenia wolności ani grzywny. Może zaś otrzymać dozór kuratora, trafić do zakładu poprawczego czy młodzieżowego ośrodka wychowawczego. Omawiany akt prawny stosuje się też do osób, które co prawda nie popełniły czynu opisanego w ustawie karnej, jednak ich zachowanie wskazuje na demoralizację.

Pojęcie nieletniego zostało ponadto zapożyczone przez Kodeks karny. Jego art. 10 §2 tworzy wyjątek od zasady odpowiedzialności takiej osoby na podstawie wyżej omówionej ustawy. W przepisie tym wymienione są przestępstwa, za które w oparciu o przepisy kodeksowe skazać można nawet piętnastolatka. Chodzi tutaj o najpoważniejsze czyny, takie jak zabójstwo, sprowadzenie katastrofy w ruchu lądowym czy zgwałcenie ze szczególnym okrucieństwem.

Młodociany

Młodociany to z kolei pojęcie znane Kodeksowi karnemu oraz Kodeksowi pracy. W obydwu tych aktach prawnych jest ono inaczej zdefiniowane i dotyczy różnych grup osób.  W art. 115 §10 pierwszej z wymienionych ustawy czytamy, że Młodocianym jest sprawca, który w chwili popełnienia czynu zabronionego nie ukończył 21 lat i w czasie orzekania w pierwszej instancji 24 lat. Tak sklasyfikowany przestępca może liczyć na niższą karę. Sąd może zastosować wobec niego nadzwyczajne jej złagodzenie (art. 60 §1 Kodeksu karnego). Z drugiej strony, w przypadku młodocianego okres próby przy warunkowym zawieszeniu wykonania kary może być dłuższy niż w przypadku „normalnego” przestępcy (od 2 do 5 lat, zamiast od roku do 3 lat). W tym czasie sąd musi obowiązkowo zastosować dozór kuratora.

Według Kodeksu pracy „młodociany” to ten, który ukończył 15 lat, ale nie przekroczył 18 lat (art. 190 §1). Takim osobom poświęcony jest cały dział ustawy. Postanowiono, że młodzi pracownicy będą objęci specjalną ochroną. Przykładowo, każdy z nich musi przed rozpoczęciem pracy przejść badania lekarskie o szerszym zakresie, niż ma to miejsce w przypadku zwyczajnego pracownika.

Po drugie, młodociany może wykonywać jedynie pracę lekką,  czyli niepowodującą zagrożenia dla jego zdrowia i rozwoju psychofizycznego (art. 2001).

Po trzecie, ustawodawca nałożył na pracodawcę obowiązek zwolnienia młodocianego od pracy na czas niezbędny do pobierania nauki (art. 198 oraz 2002).

Po czwarte, limity czasu pracy takiego pracownika są bardziej restrykcyjne (nie więcej niż 8 godzin na dobę i nigdy w porze nocnej oraz w godzinach nadliczbowych; art. 203).

Przełomowych momentów w życiu jest wiele

Osiemnaste urodziny nie są więc jedynymi istotnymi z punktu widzenia prawa. Pewne uprawienia nabywa się już bowiem z dniem ukończenia 13. roku życia. Z drugiej strony, również od tego momentu samodzielnie odpowiada się za przestępstwa oraz delikty. Kolejne zmiany przynoszą piętnaste urodziny. Od tego dnia można rozpocząć legalną pracę. Siedemnastolatek z kolei odpowie karnie za wszystkie przestępstwa znane ustawie. Jeśli przestępca w dniu popełnienia czynu zabronionego nie będzie starszy niż 21 lat, ma szansę na niższą karę.