Związek małżeński osób o tej samej płci

W przedmiotowej sprawie odmówiono wpisania do polskich ksiąg stanu cywilnego aktu cywilnego małżeństwa sporządzonego za granicą.

W uzasadnieniu powyższego wyroku Sąd podał, iż zaskarżoną decyzją Wojewoda utrzymał w mocy decyzję Zastępcy Kierownika Urzędu Stanu Cywilnego o odmowie wpisania do polskich ksiąg stanu cywilnego aktu małżeństwa zawartego przez dwie kobiety. Organ odwoławczy wskazał, że w uzasadnieniu decyzji Zastępca Kierownika Urzędu Stanu Cywilnego powołał się na art. 107 Prawa o aktach stanu cywilnego, który w punkcie 3 stanowi, że "Kierownik urzędu stanu cywilnego odmawia dokonania transkrypcji, jeżeli: (...) transkrypcja byłaby sprzeczna z podstawowymi zasadami porządku prawnego Rzeczypospolitej Polskiej." Organ I instancji, wskazując art. 18 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz art. 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, zaznaczył, że przepisy prawa polskiego nie przewidują możliwości zawarcia związku małżeńskiego pomiędzy osobami tej samej płci.

W odwołaniu od powyższej decyzji kobiety zarzuciły organowi naruszenie:

  • art. 18 Konstytucji RP poprzez jego błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że przepis ten wyklucza możliwość ochrony innych związków małżeńskich, niż zawierane między kobietą i mężczyzną;
  • art. 104 ust. 1 Prawa o aktach stanu cywilnego w zw. z art. 47 Konstytucji RP w zw. z art. 8 § 2 Konwencji o prawach człowieka i podstawowych wolnościach poprzez ich niezastosowanie i odmowę przeniesienia do rejestru stanu cywilnego w drodze transkrypcji aktu małżeństwa;
  • Art. 107 pkt 3 Prawa o aktach stanu cywilnego poprzez jego niewłaściwe zastosowanie polegające na przyjęciu, że przeniesienie do rejestru stanu cywilnego w drodze transkrypcji aktu małżeństwa byłoby sprzeczne z podstawowymi zasadami porządku prawnego Rzeczypospolitej Polskiej.

Decyzja Wojewody

Wojewoda wskazał, że wpisanie aktu, czyli tak zwana transkrypcja, oznacza wierne i literalne odwzorowanie treści zagranicznego dokumentu. Zatem dane zawarte w zagranicznym akcie stanu cywilnego powinny być przeniesione do polskiego aktu stanu cywilnego bez dokonywania jakichkolwiek zmian. W związku z tym w decyzji dotyczącej wpisania zagranicznego aktu stanu cywilnego nie można wskazać innej treści aktu niż treść wynikająca wprost z tego dokumentu. Wpisanie zagranicznego aktu stanu cywilnego nie ma charakteru rejestracyjnego. Sprowadza się jedynie do przetransportowania pod względem językowym i formalnym obcego aktu stanu cywilnego na obowiązujący w Polsce język urzędowy i w formie obowiązującej dla rejestracji urodzeń, małżeństw i zgonów.

Organ odwoławczy wskazał ponadto, że wzór aktu małżeństwa, wynikający z rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 29 stycznia 2015r. w sprawie wzorów dokumentów wydawanych z zakresu rejestracji stanu cywilnego w części pierwszej, przeznaczonej na dane osób, które zawarły małżeństwo zawiera dwie rubryki: rubryka pierwsza oznaczona jest jako "mężczyzna", a rubryka druga jako "kobieta". W wyniku transkrypcji aktu małżeństwa odwołujących jedna z kobiet zostałaby wpisana w rubryce "mężczyzna". Sporządzenie przez kierownika urzędu stanu cywilnego takiego aktu stanu cywilnego byłoby niezgodne z obowiązującym w Polsce porządkiem prawnym oraz mogłoby zostać uznane jako poświadczenie przez funkcjonariusza publicznego nieprawdy.

Małżeństwo to związek kobiety i mężczyzny

Zgodnie z art. 107 pkt 3 Prawa o aktach stanu cywilnego kierownik urzędu stanu cywilnego odmawia dokonania transkrypcji, jeżeli byłaby ona sprzeczna z podstawowymi zasadami porządku prawnego Rzeczypospolitej Polskiej. W przedmiotowej sprawie należy brać pod uwagę przepisy Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, które w tytule I "małżeństwo" w art. 1 wyraźnie wskazują, że małżeństwo zostaje zawarte, gdy mężczyzna i kobieta wstępują w związek małżeński. Żadna z późniejszych regulacji ww. kodeksu nie przewiduje możliwości zawarcia małżeństwa przez dwie osoby tej samej płci. Pojęcie małżeństwa zostało ponadto uregulowane w ustawie zasadniczej (Konstytucji RP), która w art. 18 dookreśla je jako związek kobiety i mężczyzny.

Inny związek niż heteroseksualny nie jest małżeństwem

Określenie małżeństwa jako związku kobiety i mężczyzny, wzór aktu małżeństwa, w którym figurują rubryki "kobieta" oraz "mężczyzna" w żaden sposób nie świadczą o dyskryminacji odwołujących. Stosowanie prawa powszechnie obowiązującego nie jest przejawem dyskryminacji przez władzę publiczną. To postąpienie przez organ w stosunku do określonej grupy osób w sposób sprzeczny z brzmieniem norm powszechnie obowiązujących lub niewynikający z tych norm mogłoby świadczyć o nierówności obywateli wobec prawa. Art. 18 Konstytucji RP wskazuje zatem na ochronę małżeństwa jako związku kobiety i mężczyzny, nie stanowiąc, że inne związki małżeńskie takiej ochronie nie podlegają, gdyż polski system prawny innego związku niż związek heteroseksualny nie charakteryzuje jako małżeństwa. Zatem rejestracja przez kierownika urzędu stanu cywilnego małżeństwa osób jednej płci byłaby sprzeczna z zasadami porządku prawnego RP.

Organ odwoławczy, odwołując się do art. 47 Konstytucji - stanowiącego, że każdy ma prawo do ochrony życia prywatnego, rodzinnego, czci i dobrego imienia oraz do decydowania o swoim życiu osobistym – podkreślił, że odmowa dokonania wpisu do polskiego rejestru stanu cywilnego aktu małżeństwa zawartego przez skarżące nie kwestionuje i nie narusza wyżej wymienionych praw, a jedynie wskazuje na brak podstaw prawnych w zakresie prawa krajowego, umożliwiających dokonanie wpisu zgodnie z wnioskiem, zatem dotyczy tylko kwestii formalnych, wymaganych dla dokonania wpisu.

Decyzja została zaskarżona w całości przez skarżące.

W odpowiedzi na skargę Wojewoda wniósł o jej oddalenie.

Wyrok WSA

Wojewódzki Sąd Administracyjny uznał, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Sąd wskazał, że pojęcie małżeństwa zawarte w ustawie zasadniczej jest autonomicznym pojęciem konstytucyjnym, niezależnym od innych aktów normatywnych zarówno krajowych, jak i międzynarodowych. W polskim porządku prawnym wymaganie różnopłciowości stanowi przesłankę merytoryczną małżeństwa. Następnie, wskazując na treść art. 7 ustawy z dnia 4 lutego 2011 r. Prawo prywatne międzynarodowe - zgodnie z którym prawa obcego nie stosuje się, jeżeli jego stosowanie miałoby skutki sprzeczne z podstawowymi zasadami porządku prawnego Rzeczpospolitej Polskiej - Sąd stwierdził, że skoro w Polsce jedynie małżeństwo jako związek kobiety i mężczyzny może być zarejestrowany w formie aktu stanu cywilnego, to również zagraniczny dokument stanu cywilnego, jakim jest akt małżeństwa, może zostać przeniesiony do rejestru stanu cywilnego w drodze transkrypcji jedynie wówczas gdy wskazuje jako małżonków mężczyznę i kobietę.

W innym wypadku (gdy akt małżeństwa wymienia małżonków jednej płci) transkrypcja jako sprzeczna z podstawowymi zasadami porządku prawnego RP jest niedopuszczalna. Z tych względów zarzut skargi dotyczący "jedynie" transkrypcji, jak i cała argumentacja zawarta w pkt 5 uzasadnienia zarzutów skargi, wskazując na "element transgraniczny" w stanie faktycznym sprawy, jest chybiona, gdyż w sposób nieuprawniony lekceważy ustawodawstwo krajowe, w tym całkowicie pomija samą istotę koncepcji instytucji małżeństwa w Polsce.

Wpis o małżeństwie nie kreuje stanu cywilnego

Odnosząc się do zarzutu podjęcia ingerencji zaskarżonym rozstrzygnięciem "w prawo do życia rodzinnego członków rodziny małżonek" Sąd wskazał na ewidencyjny charakter prawny wpisów w aktach stanu cywilnego. Podkreślił, że wpis o małżeństwie stanowiący akt stanu cywilnego nie kształtuje praw, obowiązków i wolności życia osobistego, rodzinnego, swobody przemieszczania. Jest jedynie zapisem zdarzenia świadczącym o stanie cywilnym, w żaden sposób stanu cywilnego jednak nie kreuje. Uprawnienia i obowiązki mają swoje źródło w regulacji materialnoprawnej. Tym samym wpis o małżeństwie lub jego brak nie stanowi ingerencji w prawo do życia rodzinnego.

Zdaniem Sądu przyjęta wykładnia nie narusza standardów wynikających z Konwencji o ochronie praw człowieka i obywatela. Sąd - nie zaprzeczając, iż aktualnie w wielu państwach członkowskich istnieje akceptowana tendencja do prawnej formalizacji i ochrony związków jednopłciowych - stwierdził, iż nie zmienia to faktu, iż tendencja ta nie znalazła możliwości realizacji na gruncie prawa polskiego, do stosowania którego zobowiązane są zarówno organy jak i sądy. Żaden akt prawa unijnego nie stanowi źródła takiego obowiązku. Również w orzecznictwie ETPCz przyjmuje się, że kwestia dopuszczalności małżeństw osób tej samej płci została pozostawiona do uregulowania w prawie krajowym państw członkowskich. Stanowisko takie Trybunał przyjął na podstawie art. 12 oraz art. 14 w związku z art. 8 Konwencji.

Stosowanie prawa nie jest przejawem dyskryminacji

Odnosząc się do prac projektowych konstytucji, wskazanych przez skarżące jako travaux preparatoires Sąd stwierdził, że wynika z nich pełna świadomość polskiego ustawodawcy, jaką normę z zakresu istoty koncepcji małżeństwa chciał zawrzeć w ostatecznym brzmieniu ustawy zasadniczej, co znalazło wyraz w art. 18 Konstytucji. Sąd nie znalazł podstaw do uznania, że zaskarżone rozstrzygnięcie narusza zakaz dyskryminacji, gdyż stosowanie prawa powszechnie obowiązującego nie jest przejawem dyskryminacji przez władzę publiczną.

Skarga kasacyjna

Skargą kasacyjną zaskarżyły powyższy wyrok w całości, zarzucając mu naruszenie prawa materialnego w postaci art. 8 ust. 1 i ust. 2 oraz art. 14 w zw. z art. 8 ust. 1 i ust. 2 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności poprzez ich nieprawidłową wykładnię polegającą na przyjęciu, że należy je interpretować jako niestojące na przeszkodzie odmowie dokonania transkrypcji aktu małżeństwa zawartego przez skarżące, która to odmowa wyniknęła z uznania, jak to przyjął nieprawidłowo WSA, że "wpis o małżeństwie lub jego brak nie stanowi ingerencji w prawo skarżących do życia rodzinnego".
Na podstawie art. 188 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi wniesiono o uwzględnienie skargi kasacyjnej w całości.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej podniesiono m.in., że odmowa dokonania transkrypcji w okolicznościach takich jak w niniejszej sprawie, stanowi nieuprawnioną ingerencję w prawo skarżących do życia rodzinnego, a także dyskryminację ze względu na orientację seksualną w zakresie korzystania przez skarżące z przysługującego im prawa do życia rodzinnego. W ocenie skarżących nie ulega wątpliwości, na gruncie art. 8 ust. 1 i ust. 2 Konwencji, że państwa będące stronami Konwencji mają obowiązek zapewnić jakąś, określoną przez siebie, postać formalizacji wspólnego pożycia dwóch dorosłych osób tej samej płci. Konwencja istotnie nie przesądza, że tą formą ma być koniecznie małżeństwo, jednak równie mocno determinuje to, że sama formalizacja ma zostać wprowadzona.

Zdaniem skarżących, najmniej inwazyjną dla krajowego systemu prawa postacią formalizacji pożycia dwóch osób tej samej płci, jest właśnie dokonanie transkrypcji aktu małżeństwa zawartego za granicą. Taka postać formalizacji zakłada, że nie dokonuje się zmian prawa materialnego (rodzinnego), a jedynie zapewnia się uznanie skutków małżeństwa zawartego za granicą. Na poparcie powyższego stanowiska skarżące odwołały się do orzeczeń ETPC oraz uchwał Sądu Najwyższego w sprawie o sygn. akt I KZP 20/15 i III CZP 65/12.

Wyrok NSA

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Stosownie do art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, zwanej dalej p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc pod rozwagę z urzędu jedynie nieważność postępowania.

W rozpoznawanej sprawie nie zachodzi żadna z okoliczności skutkujących nieważnością postępowania, o jakich mowa w art. 183 § 2 p.p.s.a. i nie zachodzi żadna z przesłanek, o których mowa w art. 189 p.p.s.a., które Naczelny Sąd Administracyjny rozważa z urzędu dokonując kontroli zaskarżonego skargą kasacyjną wyroku. Wobec tego Naczelny Sąd Administracyjny przeszedł do zbadania zarzutów kasacyjnych.
Skarga kasacyjna wniesiona w niniejszej sprawie nie zawiera usprawiedliwionych podstaw zaskarżenia. Sąd pierwszej instancji nie dopuścił się naruszenia art. 8 ust. 1 i ust. 2 oraz art. 14 w zw. z art. 8 ust. 1 i ust. 2 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności poprzez ich nieprawidłową wykładnię, a to z poniższych względów.

Konwencja o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności

Zgodnie z art. 8 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności - sporządzonej w Rzymie dnia 4 listopada 1950 r., zmienionej następnie Protokołami nr 3, 5 i 8 oraz uzupełnionej Protokołem nr 2, dalej: Konwencja - każdy ma prawo do poszanowania swojego życia prywatnego i rodzinnego, swojego mieszkania i swojej korespondencji (ust. 1). Niedopuszczalna jest ingerencja władzy publicznej w korzystanie z tego prawa, z wyjątkiem przypadków przewidzianych przez ustawę i koniecznych w demokratycznym społeczeństwie z uwagi na bezpieczeństwo państwowe, bezpieczeństwo publiczne lub dobrobyt gospodarczy kraju, ochronę porządku i zapobieganie przestępstwom, ochronę zdrowia i moralności lub ochronę praw i wolności innych osób (ust. 2). Korzystanie z praw i wolności wymienionych w Konwencji powinno być zapewnione bez dyskryminacji wynikającej z takich powodów, jak płeć, rasa, kolor skóry, język, religia, przekonania polityczne i inne, pochodzenie narodowe lub społeczne, przynależność do mniejszości narodowej, majątek, urodzenie bądź z jakichkolwiek innych przyczyn - art. 14 Konwencji.

Rozważając jednak kwestie dotyczące zawierania małżeństwa jak i dokonywania transkrypcji zagranicznego dokumentu stanu cywilnego należy mieć na uwadze także art. 12 Konwencji "Prawo do zawarcia małżeństwa" stanowiący, iż mężczyźni i kobiety w wieku małżeńskim mają prawo do zawarcia małżeństwa i założenia rodziny, zgodnie z ustawami krajowymi regulującymi korzystanie z tego prawa.

Art 104 ust. 1 ustawy Prawo o aktach stanu cywilnego

Przepis art. 104 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2014 r. Prawo o aktach stanu cywilnego przewiduje, iż zagraniczny dokument stanu cywilnego, będący dowodem zdarzenia i jego rejestracji, może zostać przeniesiony do rejestru stanu cywilnego w drodze transkrypcji. Transkrypcja polega na wiernym i literalnym przeniesieniu treści zagranicznego dokumentu stanu cywilnego zarówno językowo, jak i formalnie, bez żadnej ingerencji w pisownię imion i nazwisk osób wskazanych w zagranicznym dokumencie stanu cywilnego – ust. 2.

Jednocześnie w myśl art. 107 pkt 3 powołanej wyżej ustawy kierownik urzędu stanu cywilnego odmawia dokonania transkrypcji, jeżeli transkrypcja byłaby sprzeczna z podstawowymi zasadami porządku prawnego Rzeczypospolitej Polskiej.

Prawo prywatne międzynarodowe

Przypomnieć należy, iż jeśli wpisanie zagranicznego dokumentu do polskich ksiąg stanu cywilnego zawiera treść sprzeczną z istniejącym porządkiem prawnym, to wówczas należy mieć na uwadze regulacje zawarte w ustawie z dnia 4 lutego 2011 r. Prawo prywatne międzynarodowe. Stosownie do art. 7 ust.1 tej ustawy prawa obcego nie stosuje się, jeżeli jego stosowanie miałoby skutki sprzeczne z podstawowymi zasadami porządku prawnego Rzeczypospolitej Polskiej. Jest to tzw. klauzula porządku publicznego. Przy ustalaniu podstawowych zasad porządku prawnego Rzeczypospolitej Polskiej – na użytek klauzuli porządku publicznego – należy brać pod uwagę m.in. art. 18 Konstytucji RP, który definiuje małżeństwo jako związek kobiety i mężczyzny, a tym samym wynika z niego zasada nakazująca jako małżeństwo traktować w Polsce jedynie związek heteroseksualny.

Konstytucja

Konstytucja jest najwyższym prawem Rzeczypospolitej Polskiej i jej przepisy stosuje się bezpośrednio, chyba że Konstytucja stanowi inaczej – art. 8 ust. 1 i 2. Przepis art. 7 Konstytucji RP jednoznacznie stanowi, iż organy władzy publicznej działają na podstawie i w granicach prawa. To zaś oznacza, iż organy administracji publicznej obowiązane są przestrzegać Konstytucji RP i obowiązujących ustaw. Do takich ustaw należy m.in. ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Stosownie do art. 1 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, zawartym w Tytule I "Małżeństwo", Dziale I - Zawarcie małżeństwa, małżeństwo zostaje zawarte, gdy mężczyzna i kobieta jednocześnie obecni złożą przed kierownikiem urzędu stanu cywilnego oświadczenia, że wstępują ze sobą w związek małżeński.

W tym stanie prawnym stwierdzić należy, iż transkrypcja zagranicznego dokumentu stanu cywilnego, jakim jest akt małżeństwa potwierdzający zawarcie związku małżeńskiego przez skarżące – podobnie jak zawarcie związku małżeńskiego przez dwie osoby tej samej płci - jest sprzeczna z istniejącym w Polsce porządkiem prawnym. Takie uregulowanie prawne nie stanowi naruszenia art. 8 ust. 1 i 2 oraz art. 14 Konwencji, a to z uwagi na art. 12 Konwencji i wynikające z niego prawo poszczególnych państw do unormowania prawa do zawarcia małżeństwa przez ustawy krajowe.

Wyrok ETPCz z 21 lipca 2015 roku

Nie może na wynik niniejszej sprawy wpłynąć wyrok ETPCz z dnia 21 lipca 2015 r., wydany w sprawie O. i inni v. Włochy. W uzasadnieniu tego wyroku Trybunał jednoznacznie stwierdził, iż Trybunał bierze pod uwagę sytuację skarżących w krajowym systemie prawa włoskiego. Trybunał zauważył, że prawo [krajowe] zapewnia wyraźne uznanie partnera tej samej płci w bardzo ograniczonych okolicznościach. Wskazał, iż ustawodawca włoski nie wydaje się przywiązywać szczególnej wagi do wytycznych pochodzących od społeczeństwa swego kraju, wraz z całą populacją Włoch i najwyższymi włoskimi autorytetami sądowymi.

Wskazał też, iż we Włoszech potrzeba uznania i ochrony przedmiotowych związków została uznana za potrzebę o dużym znaczeniu przez najwyższe władze sądowe, włącznie z Trybunałem Konstytucyjnym i Sądem Kasacyjnym. ETPC podkreślił, że kontekście późniejszych wyroków wydanych w kolejnych latach Trybunał Konstytucyjny szczególnie i wielokrotnie wzywał do prawnego uznania odnośnych praw i obowiązków w związkach homoseksualnych, środka, który może zostać przyjęty jedynie przez parlament. Wypowiedź taka odzwierciedla odczucia większości włoskiego społeczeństwa, na co wskazują oficjalne badania [opinii publicznej]. Przedstawione dane statystyczne wskazują, iż w społeczeństwie włoskim istnieje powszechna akceptacja dla par homoseksualnych, jak i powszechne poparcie dla kwestii ich uznania i ochrony. ETPC stwierdził, iż w stanowisku przedstawionym przed ETPC sam rząd włoski nie zaprzeczył potrzebie takiej ochrony twierdząc, iż nie ogranicza się ona do uznania. Niemniej jednak, pomimo podejmowania pewnych prób, przez trzy dekady ustawodawca włoski nie był w stanie przyjąć odpowiedniej legislacji.

Z powyższych przyczyn rację ma Sąd pierwszej instancji, iż powyższy wyrok ETPC odnosi się do krajowego systemu prawa włoskiego.

Wyrok ETPCz z 22 listopada 2016 roku

Dodatkowo zauważyć należy, iż ETPCz w wyroku z dnia 22 listopada 2016 r., wydanym w sprawie G. i A. v. Rosja, zaznaczył, że "Jeżeli chodzi o art. 12 Konwencji, trzeba w związku z tym przypomnieć, iż artykuł ten chroni podstawowe prawo mężczyzny i kobiety do zawarcia małżeństwa i założenia rodziny". Podobne stanowisko wypowiedział ETPC w wyroku z dnia 24 czerwca 2010r., zaznaczając dodatkowo, że "art. 12 Konwencji nie nakłada na pozwany rząd obowiązku przyznania parom jednopłciowym (...) dostępu do małżeństwa" i uznając, że nie miało miejsca naruszenie art. 14 w związku z art. 8 Konwencji.

Wyrok ETPCz z 13 listopada 2012 roku

Nadto w wyroku z dnia 13 listopada 2012 r., [...], ETPC stwierdził, że" Art. 12 Konwencji stanowi lex specialis dla prawa do zawarcia małżeństwa. Artykuł ten zapewnia podstawowe prawo mężczyzny i kobiety do zawarcia małżeństwa i założenia rodziny. Art. 12 wyraźnie pozostawia uregulowanie małżeństwa prawu krajowemu. Art. 12 Konwencji chroni tradycyjną koncepcję małżeństwa zawieranego pomiędzy mężczyzną a kobietą. Jakkolwiek prawdą jest, iż niektóre z Układających się Państw rozciągnęły małżeństwo na partnerów tej samej płci, działanie to odzwierciedla własną wizję tychże Państw dotyczącą roli małżeństwa w ich społeczeństwach, która nie wynika z wykładni tego prawa podstawowego w formie przyjętej przez Układające się Państwa w Konwencji w 1950 r."

Zauważyć też należy, iż przywołane w skardze kasacyjnej uchwała Sądu Najwyższego z dnia 28 listopada 2012r., III CZP 65/12 i uchwała 7 sędziów Sądu Najwyższego z dnia 25 lutego 2015r., I KZP 20/15, dotyczą kwestii związanych z używanym w Kodeksie cywilnym i Kodeksie karnym zwrotem "osoba pozostająca we wspólnym pożyciu". W obu tych uchwałach Sąd Najwyższy stwierdził, że osobą taką, połączoną z inną osobą więzami uczuciowymi, fizycznymi i gospodarczymi, jest także osoba tej samej płci. Pojęcie "osoba pozostająca we wspólnym pożyciu" nie jest jednak tożsame z pojęciem "małżeństwo", o jakim mowa w art. 18 Konstytucji RP i art. 1§ 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Z tego też względu wskazane uchwały nie mogą mieć znaczenia dla rozumienia pojęcia "małżeństwo" sformułowanego w art. 18 Konstytucji RP.