Teoria Kryminalistyki cz. I - Model myślenia kryminalistycznego

22 października 2018
/

Do najważniejszych zadań kryminalistyka należą rozpoznanie przestępstwa i wykrycie sprawcy. W tym celu musi on wykazać się umiejętnością dobrego planowania, korzystać z dedukcji, a także być otwartym na postawienie nowej hipotezy, gdy materiał dowodowy całkowicie zmieni oblicze badanego czynu. Podstawy myślenia kryminalistycznego zostały powołane do życia, by ułatwić pracę funkcjonariuszom, zajmującym się badaniem miejsc przestępstw.

Kryminalistyka - od czego się zaczyna?

Funkcjonariusz policji znajdujący się na patrolu otrzymuje zgłoszenie. W mieszkaniu nieopodal zostały znalezione zwłoki. Po przyjechaniu na miejsce okazuje się, że ciało znalazła kobieta, która zaniepokojona nieobecnością sąsiada postanowiła wejść do jego lokalu. Wydała okrzyk porównywalny do startu małego samolotu, zemdlała, zebrała się w sobie, wybiegła na ulicę, wezwała policję przez telefon, poinformowała okoliczne koleżanki i uczestniczyła ochoczo w całej akcji policyjnej poprzez składanie zeznań.

Przybył patrol. Drzwi do mieszkania ofiary były zamknięte, sąsiadka użyła własnego klucza (policjantom powiedziała, że znajdował się u niej "w razie czego"). Ciało leżało na środku salonu, obok leżał pistolet z pełnym magazynkiem, jego zawartość była pomniejszona jedynie o pocisk tkwiący w mózgu denata. Morderstwo? Jeżeli tak, to dlaczego zabójca pozostawił broń? Dlaczego drzwi były zamknięte od środka? Może nie były. Słowo sąsiadki to nie koronny dowód. Budynek nie posiada schodów pożarowych, a wyjście przez okno nie byłoby możliwe. Samobójstwo?

Model myślenia kryminalistycznego

Te i wiele innych pytań nasuwają się w trakcie pierwszego i każdego następnego kontaktu z miejscem zbrodni, ofiarą, sprawcą i świadkami. Każdy kolejny dowód może zachwiać hipotezą postawioną przez śledczego. Dla ułatwienia pracy do życia powołano tzw. cykle wywiadowcze. Ich zadaniem jest skuteczne pozyskiwanie informacji.

Cykl wywiadowczy obejmuje pięć etapów. Są nimi:

  • planowanie i kierowanie (w trakcie jego realizacji określa się, jakie dane należy ściągnąć, by zdobyć informacje w określonej sprawie);
  • zbieranie dostępnych danych;
  • przetwarzanie zebranych danych;
  • analiza przetworzonych danych;
  • integracja danych z cyklem postępowania śledczego.

Przykład: Funkcjonariusz decyduje się na zebranie odcisków palców z broni, a następnie przydziela do tego zadania odpowiedniego kryminalistyka. Wszelkie informacje zebrane na miejscu zbrodni trzeba przetransportować do laboratorium, gdzie należy je przeanalizować. W dalszej kolejności zostaną one porównane z bazą danych, w której figurują przestępcy. W przypadku pozytywnego wyniku może - mając uzasadnione podejrzenie - zatrzymać podejrzanego. Wtedy mamy do czynienia z pełnym wynikiem wykrycia dowodów. Jeżeli wystąpi jednak negatywna weryfikacja, należy zmodyfikować swoją hipotezę.

Ważne: By przystąpić do realizacji ww. etapów musi wystąpić podejrzenie, że doszło do popełnienia czynu zabronionego. W podanym wyżej przypadku jest to oczywiste. Są jednak sytuacje, które wymagają dłuższej weryfikacji (np. dokonanie oszustwa inwestycyjnego).

Cechy wspólne każdego przestępstwa

Przytoczony na samym początku fragment dot. zabójstwa lub samobójstwa bardzo różni się od sytuacji, w której funkcjonariusz sam zdoła ująć przestępcę na gorącym uczynku. Każdy model popełnienia czynu zabronionego ma swój własny, niepowtarzalny odcień na palecie kryminalistycznych barw. Istnieją jednak takie cechy, które są odkrywane w niemalże każdym popełnionym przestępstwie.

Tym czynnikiem jest zestaw danych, których pewność i wartość dowodowa trzeba przeanalizować, by możliwe było oparcie o nie podejrzenia. W skrócie: podejrzenie musi być uzasadnione, a jego stopień określi, jak należy dalej postępować.

Przykład: Przy badaniu aktu kradzieży rozpoczęte zostanie dochodzenie. Przy zajmowaniu się przypadkiem zabójstwa adekwatnym działaniem będzie wszczęcie śledztwa.

Zanim padnie podejrzenie

Żeby nastąpiło uzasadnione podejrzenie popełnienia przestępstwa należy również dopilnować, aby dokładnie przeanalizować dane, na których ma ono się opierać. Tak jak opisywane było wyżej, można skorzystać ze specjalnych rejestrów, które przechowują informacje na temat przestępców. Ważnym pomocnikiem dzisiejszego kryminalistyka jest również Internet. Przeszukiwanie portali społecznościowych, tudzież innych stron udostępniających dane osobowe lub istotne informacje jest standardem.

Przykład: Jan Kowalski stał się pierwszym podejrzanym o zamieszczanie obraźliwych treści na swojej facebookowej tablicy. Zgodnie z informacjami osoby składającej zawiadomienie do prokuratury ww. Pan dopuścił się przestępstwa z art. 256 § 1.

"Kto publicznie propaguje faszystowski lub inny totalitarny ustrój państwa lub nawołuje do nienawiści na tle różnic narodowościowych, etnicznych, rasowych, wyznaniowych albo ze względu na bezwyznaniowość, podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 2."

Dowody są, występuje uzasadnione podejrzenie, jednakże po dogłębnym sprawdzeniu okazuje się, że Jan Kowalski posiada konto na Facebooku. Nie jest nim jednak te, w którym odkryto ww. treści. Najwyraźniej ktoś chciał zniszczyć wizerunek wstępnego podejrzanego. Obalono wstępną hipotezę. Po głębszej analizie danych podejrzenie popełnienia przestępstwa skierowano przeciwko innej osobie.

W ww. przypadku, jak i w każdym innym istotna jest wnikliwa obserwacja. Czasem coś, co wydaje się oczywiste na pierwszy rzut oka, zmienia swój wydźwięk razem z upływem czasu. Dzieje się tak dzięki pojawieniu się kolejnych dowodów, zwiększeniu ilości świadków, poszerzeniu grona podejrzanych itd.

Akt kreatywny - kryminalistyk jako twórca

Po przejściu przez wymienione aspekty myślenia kryminalistycznego dochodzi się do najtrudniejszego punktu. Chodzi o niesformalizowany akt, który zmusza kryminalistyka do skorzystania z istniejących danych, na podstawie których wytworzy logiczne hipotezy.

"Hipoteza (gr. hypóthesis – przypuszczenie) – zdanie, które podlega konfirmacji (potwierdzeniu - przyp. aut.) lub falsyfikacji (zaprzeczeniu - przyp. aut.). Stwierdza spodziewaną relację między jakimiś zjawiskami, propozycja twierdzenia naukowego, które zakłada możliwą lub oczekiwaną w danym kontekście sytuacyjnym naturę związku." - Wikipedia

Warto rozróżnić hipotezę od przypuszczalnych wersji wydarzeń. W tym drugim przypadku chodzi o wyjaśnienie pewnych naturalnych zjawisk.

Przykład: Zespół nurków policyjnych wydobył z jeziora ciało z raną postrzałową. Domniemanymi wersjami wydarzeń może być np.:

  • śmierć od kuli i wrzucenie ciała do wody celem ukrycia zbrodni;
  • zraniona ofiara zmarła na skutek utonięcia.

Hipoteza odnosi się do czynu w sposób poddający analizie pytania: dlaczego? w jaki sposób?

Przykład: Hipotetycznie ofiarę, którą znaleziono w jeziorze, zastrzelono. Powodem mógł być zatarg z kartelem narkotykowym (znaleziono przy niej spory zapas kokainy). Hipoteza rozciąga się bardzo szeroko i równie dobrze postrzelony mógł:

  • sam wskoczyć do jeziora (np. przy zderzeniu z wodą złapał go skurcz i utonął);
  • ranny uciekał przed czymś lub kimś i niefortunnie wpadł do wody.

Rana postrzałowa mogła wziąć się również z nieudolnej (przynajmniej przez postrzał) próby samobójstwa, a samobójca stojąc na moście podczas strzału poślizgnął się i wpadł do wody.

Ważne: W przypadku hipotez bardzo ważne jest myślenie zespołowe. Jeden człowiek może mieć ograniczone pole wyobraźni, jak i zbyt małe doświadczenie życiowe odnoszące się do konkretnego aspektu.

 

Źródło: prof. dr Brunon Hołyst - "Kryminalistyka"