Na czym polega świadczenie w miejsce wykonania?

12 lutego 2021
hello world!

Zgodnie z art. 453 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (t.j. Dz. U. z 2020 r. poz. 1740 z późn. zm., dalej również jako „k.c.”) jeżeli dłużnik w celu zwolnienia się z zobowiązania spełnia za zgodą wierzyciela inne świadczenie, zobowiązanie wygasa. Jednakże gdy przedmiot świadczenia ma wady, dłużnik obowiązany jest do rękojmi według przepisów o rękojmi przy sprzedaży. Świadczenie w miejsce wykonania jest to zatem czynność prawna prowadząca do wygaśnięcia istniejącego zobowiązania poprzez spełnienie innego świadczenia, które różni się od dotychczasowego stosunku obligacyjnego.

Wyjątek od zasady wykonywania zobowiązań zgodnie z ich pierwotną treścią

Artykuł 354 § 1 k.c. stanowi, że obowiązkiem dłużnika jest wykonanie zobowiązania zgodnie z jego treścią. Z kolei art. 453 k.c. jest odstępstwem od zasady wykonywania zobowiązań zgodnie z ich pierwotną treścią. Oznacza to, że zobowiązanie wygasa w sytuacji, gdy za zgodą wierzyciela dłużnik spełni inne świadczenie zamiast pierwotnego, określonego przez strony w umowie (datio in solutum). Zmierza to do zaspokojenia wierzyciela, pomimo braku możliwości spełnienia świadczenia pierwotnego. Daje też możliwość zastąpienia świadczenia pierwotnego w taki sposób, aby inne świadczenie w dalszym ciągu odpowiadało interesowi prawnemu samego wierzyciela.

Zakresem uregulowania przepisu art. 453 k.c. objęte są również przypadki, w których dłużnik, zamiast wykonania zobowiązania zgodnie z jego treścią, spełnił – prowadzące do wygaśnięcia tego zobowiązania z zaspokojeniem wierzyciela – świadczenie tego samego rodzaju będące równowartością świadczenia pierwotnego. Ochrona interesów wierzyciela odbywa się bowiem poprzez przyznanie mu uprawnień z tytułu rękojmi według przepisów o rękojmi przy sprzedaży (wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach z 24 lipca 2017 r., sygn. V ACa 779/16).

Możliwość kształtowania stosunku prawnego wg uznania stron

Artykuł 453 k.c. wyraża wynikającą już z zasady swobody tworzenia umów (art. 353(1) k.c.) możliwość kształtowania stosunku prawnego według uznania stron. W tym przypadku chodzi o umowną zmianę przedmiotu zobowiązania połączoną ze spełnieniem uzgodnionego zastępczego świadczenia w celu umorzenia zobowiązania (świadczenie w miejsce wykonania). Jednocześnie wprowadzono opartą na reżimie prawnym rękojmi przy sprzedaży odpowiedzialność dłużnika w razie wad przedmiotu świadczenia zastępczego.

Instytucja datio in solitum może być wykorzystywana co do zasady do umorzenia wszelkiego rodzaju zobowiązań cywilnoprawnych. Nie ma znaczenia ich źródło (np. umowa, czyn niedozwolony). Świadczenie w miejsce wykonania może dotyczyć także zobowiązania niezupełnego, np. zobowiązania z przedawnionym roszczeniem. Manifestowana tu przez spełnienie za zgodą wierzyciela innego świadczenia wola wykonania takiego zobowiązania wyraźnie świadczy o tym, że dłużnik nie chce skorzystać z możliwości uchylenia się od zaspokojenia wierzyciela.

Przesłanki wygaśnięcia zobowiązania

Dla ważności umowy konieczne jest zgodne złożenie oświadczenia woli przez wierzyciela i dłużnika co do zmiany pierwotnego zobowiązania oraz co do świadczenia zamiennego. Umowa formą powinna odpowiadać pierwotnej umowie. Wymogi szczególne z zakresie formy umowy powstaną jedynie wtedy, gdy ze względu na przedmiot umowy pierwotnej lub świadczenia zamiennego będzie tego wymagał przepis szczególny.

W praktyce obrotu gospodarczego zdarzają się sytuacje, gdzie umowa taka zawierana jest w sposób konkludentny (dorozumiany). Nastąpi to poprzez przyjęcie świadczenia przez wierzyciela. Mamy tutaj jednak do czynienia z ryzykiem dowodowym. Dotyczy ono podstawy zmiany treści pierwotnego zobowiązania. Umowa ta ma charakter realny i odpłatny. Jedynie rzeczywiste spełnienie świadczenia zamiennego powoduje wygaśnięcie zobowiązania pierwotnego. O odpłatnym charakterze umowy decyduje fakt, że wierzyciel otrzymuje świadczenie w miejsce pierwotnego, jednakże inne. Nie zmienia to jednak faktu, że po jego stronie powstaje przysporzenie. 

Świadczenie w miejsce wykonania

Ustawa nie wprowadza wymogu, aby świadczenie spełniane w ramach datio in solutum stanowiło równowartość świadczenia zastępowanego. Przyjęcie jednak świadczenia niższej wartości, niż pierwotnie zakładano, może być korzystne dla wierzyciela. Ze względu zwłaszcza na uniknięcie ewentualnych problemów z wyegzekwowaniem świadczenia pierwotnego. Natomiast w przypadku świadczenia zastępczego o wyższej wartości w stosunku do poprzedniego może być to z kolei dla dłużnika w danym przypadku mniej uciążliwe niż realizacja świadczenia pierwotnego.

Nie należy jednak wykluczać porozumienia stron co do odpowiednich rozliczeń w tym względzie. Zwłaszcza przeniesienie własności rzeczy w miejsce zapłaty, przy założeniu, że jej wartość rynkowa jest wyższa niż pierwotne świadczenie pieniężne, może łączyć się ze zwrotem nadwyżki dłużnikowi (wyrok Sądu Apelacyjnego w Poznaniu z 15 lutego 2006 r., sygn. I ACa 1235/05). Zatem w sytuacji gdy wartość spełnionego przez dłużnika świadczenia jest wyższa niż wartość świadczenia pierwotnego, dłużnikowi należy się zwrot nadwyżki. Będzie tak jednak tylko wtedy, gdy strony wyraźnie tak postanowiły.

Świadczenie w miejsce wykonania rękojmia za wady przedmiotu świadczenia

Realizacja zobowiązania poprzez datio in solutum podlega ocenie nie tylko z punktu widzenia ogólnych reguł kontraktowej odpowiedzialności odszkodowawczej (art. 471 i n. k.c.), ale także może rodzić odpowiedzialność dłużnika z tytułu rękojmi, ocenianej według przepisów o rękojmi przy sprzedaży. Ochrona z tytułu rękojmi przysługiwać będzie, jeżeli przedmiotem spełnianego w ramach datio in solutum świadczenia jest w szczególności rzecz lub prawo majątkowe. Natomiast nie dotyczy ona świadczeń polegających na wykonaniu usługi, na zaniechaniu oraz na znoszeniu. Zwraca się też uwagę, że ograniczenie stosowania przepisów o rękojmi przy sprzedaży może być powodowane charakterem zobowiązania podlegającego umorzeniu w drodze świadczenia w miejsce wykonania. Dotyczy to zwłaszcza darowizny. Tutaj w odniesieniu do datio in solutum znajdą zastosowanie odrębne reguły związane z odpowiedzialnością darczyńcy za wady rzeczy (art. 892 k.c.).

Przeczytaj także: Rękojmia za wady rzeczy a odpowiedzialność odszkodowawcza

chevron-down
Copy link