Nadużycie prawa podmiotowego

Przedmiot dyskusji cywilistów

Pojęcie prawa podmiotowego jest źródłem nieustannych dyskusji cywilistów przede wszystkim ze względu na stosunkową niejednoznaczność tego terminu oraz jego pojemność semantyczną. Próby pełnego zdefiniowania jednej z podstawowych instytucji prawa cywilnego przynoszą tyle samo odpowiedzi co pytań. Zgodnie jednak przyjmuje się, że pod określeniem prawa podmiotowego rozumie się wiązkę uprawnień przysługującą danemu podmiotowi w określonej sytuacji prawno-faktycznej.

Przykład realizacji prawa podmiotowego

Za realizację prawa podmiotowego przykładowo można wskazać używanie rzeczy przez właściciela czy uprawnienie wynajmującego do żądania od najemcy uiszczenia czynszu. Wyraźnie więc widać, że nie jest możliwe odgórne określenie rodzaju uprawnień wchodzących w skład prawa podmiotowego – będzie ono ustalane w odniesieniu do konkretnego podmiotu w konkretnej sytuacji. Poprawne zarysowanie ram przedmiotowej instytucji ma niebagatelne znaczenie, bowiem cywilistyka – na podstawie wykładni norm prawa cywilnego – niejednokrotnie uzależnia następstwa prawne działań różnego rodzaju podmiotów od realizacji prawa podmiotowego. Tytułem przykładu należy wskazać wyłączenie bezprawności poczynań osób wykonujących własne prawa podmiotowe. Pozwala to im na uniknięcie odpowiedzialności deliktowej, a w rezultacie obowiązku naprawienia szkody wynikłej z ich działania lub zaniechania.

Nadużycie prawa podmiotowego

Kluczową regulację na gruncie prawa podmiotowego stanowi art. 5 KC konstatujący zakaz nadużywania praw podmiotowych. Polega on na wyłączeniu spod ochrony prawa cywilnego takich realizacji uprawnień danego podmiotu, które byłyby sprzeczne ze społeczno-gospodarczym przeznaczeniem tego prawa lub z zasadami życia społecznego. Korelacja dwóch klauzul generalnych per se oznacza niejednoznaczność zakazu oraz obowiązek każdorazowej wnikliwej analizy naruszenia uprawnień. Konsekwencje jednak są znaczące – pozbawienie grupy zachowań ochrony prawnej skutkuje brakiem możliwości powołania się na nie w sporze z innymi podmiotami. Ponadto konstrukcja części ogólnej KC rozszerza działanie zakazu nadużycia praw podmiotowych na inne kodyfikacje cywilnoprawne – m. in. na kodeks opiekuńczy i rodzinny.

Podsumowując

Z pokrótce zaprezentowanych obserwacji wynika, że instytucja nadużycia prawa podmiotowego ma fundamentalne znaczenie w obrocie prawnym, przyznaje lub odmawia ochrony działającym w nim podmiotom, a także zakreśla ramy ich uprawnień. Zwięzła regulacja art. 5 KC stanowi więc nie tylko źródło mechanizmów prawa cywilnego, ale również skarbnicę stanów faktycznych i zagadnień problemowych.

Wszystkie osoby zainteresowane omówionym przeze mnie tematem, mogą zgłębić go poprzez wzięcie udziału w konferencji, która odbędzie się w najbliższą środę (23 maja) na Uczelni Łazarskiego w Warszawie, w Auli 38. Prelegentami będą studenci warszawskich uczelni, którzy podczas swoich wystąpień omówią przypadki nadużycia praw podmiotowych, w różnych okolicznościach.

Obraz przedstawia logo Uczelni Łazarskiego w Warszawie