Dopuszczalność i konsekwencje uznania wypowiedzenia przez bank umowy kredytu za nadużycie prawa podmiotowego

12 czerwca 2018
/

Klauzula generalna nadużycia prawa podmiotowego miała na celu spojenie całego systemu prawa prywatnego, poprzez możliwość oceny poszczególnych zachowań podmiotu uprawnionego do wykonywania prawa, przez pryzmat obowiązujących w społeczeństwie norm pozaprawnych a w szczególności norm moralnych.

Klauzula generalna nadużycia prawa podmiotowego została zawarta w art. 5 KC który stanowi, że; Nie można czynić ze swego prawa użytku, który by był sprzeczny ze społeczno-gospodarczym przeznaczeniem tego prawa lub z zasadami współżycia społecznego. Takie działanie lub zaniechanie uprawnionego nie jest uważane za wykonywanie prawa i nie korzysta z ochrony. 

Warto przyjrzeć się bliżej zastosowaniu art. 5 KC w stosunkach obligacyjnych, na płaszczyźnie bank - kredytobiorca oraz rozważyć problem: czy bank może ponosić odpowiedzialność odszkodowawczą wobec dłużnika za szkodę, którą ten poniósł w skutek wypowiedzenia umowy z nadużyciem prawa.

Nadużycie prawa przez bank w światle orzecznictwa

Wypowiedzenie umowy kredytu przez bank ma charakter uprawnienia prawnokształtującego o najdalej idących skutkach dla kredytobiorcy. Przełomowym momentem dla powyższego zagadnienia był wyrok Sądu Najwyższego z dnia 10 lipca 1987 roku (sygn. akt IV CR 195/87). Skład orzekający wyraźnie zaznaczył tutaj, że uprawnienia banku wynikające zarówno z umowy jak i ustawy mogą być oceniane przez pryzmat nadużycia prawa podmiotowego.

Asumptem do wysnucia takiej tezy przez SN były bez wątpienia postępujące przemiany społeczno-ekonomiczne, które dokonały się w Polsce na przełomie lat 80. i 90. XX w. Stopniowa komercjalizacja usług kredytowych oraz demonopolizacja sytemu bankowego sprzyjała formułowaniu nieznanych dotąd rodzajów umów kredytowych. Wiązało się to z tworzeniem coraz nowszych (często wątpliwych) klauzul przyznających bankom szereg uprawnień wobec kredytobiorcy.

Potwierdzeniem tworzącej się linii orzeczniczej było postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 27 listopada 2003 roku (sygn. akt III CZP 78/03). Sąd Okręgowy zgłosił się w rzeczonej sprawie z zagadnieniem prawnym dotyczącym m.in. możliwości kwalifikacji braku współdziałania banku (wierzyciela), które w swojej konsekwencji może narazić dłużnika na szkodę. Miałoby to być traktowane jako nadużycie prawa podmiotowego przez wierzyciela.

SN: Istotne rozróżnienie

SN stwierdził w uzasadnieniu, że należy oddzielić od siebie dwa aspekty. Należy odróżnić prawną powinność współdziałania wierzyciela wynikającą z art. 354 § 2 KC od konstrukcji nadużycia prawa ujętej w art. 5 KC. Niedopuszczalne jest więc w konsekwencji kwalifikowanie kodeksowego obowiązku współdziałania wierzyciela  jako kategorii praw podmiotowych. Pomimo tego, że w rozpatrywanej sprawie SN nie dopatrzył się działania wierzyciela mającego charakter nadużycia prawa podmiotowego, w dalszej części uzasadnienia potwierdził pogląd, że w odpowiednich okolicznościach wykonywanie przez bank uprawnienia kształtującego polegającego na przykład na wypowiedzeniu umowy kredytowej, może być oceniane z puntu widzenia art. 5 KC. W konsekwencji mogłoby to prowadzić do uznania dokonanego wypowiedzenia za prawnie bezskuteczne. Tym samym następowałoby uprawnienie do wniesienia  powództwa na podstawie art.840 §1 pkt.1 KPC.

Najświeższym orzeczeniem poruszającym kwestię możliwości kwalifikacji wypowiedzenia umowy kredytu przez bank jako nadużycie prawa jest wyrok  SN z 24.9.2015 roku (sygn. V CSK 698/14). W przedmiotowej sprawie kredytobiorcy, w powództwie skierowanym przeciwko bankowi podnieśli m.in. zarzut nadużycia prawa przez bank. Miało ono polegać na braku lojalności ze strony wierzyciela, który nie poinformował dłużników o wysokości zaległych odsetek. Sąd Najwyższy nie uznał powyższego działania za naruszenie prawa podmiotowego.  Co więcej, wskazał, że nie ma przeszkody, aby bank skorzystał w pewnych sytuacjach z możliwości wypowiedzenia umowy.  Przy czym należy pamiętać o pewnej istotnej kwestii. Takie działanie powinno mieć charakter proporcjonalny, a w szczególności powinno ono umożliwiać naprawienie szkody powstałej w wyniku naruszenia przez dłużnika przepisów zawartych w umowie kredytowej.

Odpowiedzialność odszkodowawcza banku

Bez wątpienia działanie banku polegające na wypowiedzeniu umowy z nadużyciem prawa może w konsekwencji narazić dłużnika na szkodę. Przykładem takiego uszczerbku jest utrata płynności finansowej przedsiębiorstwa. W konsekwencji może to doprowadzić do jego zamknięcia. Co do kwalifikacji rodzaju odpowiedzialności, należy uznać nadużycie prawa przez bank za przesłankę odpowiedzialności odszkodowawczej w reżimie kontraktowym. Powyższa kwalifikacja jest w pełni zgodna z teorią wewnętrzną, na której oparta jest klauzula generalna nadużycia prawa. Koncepcja ta całkowicie odrzuca deliktowy charakter nadużycia prawa. Każdy, kto działa w sprzeczności z art. 5 KC., nie wykonuje swojego prawa podmiotowego i nie korzysta z ochrony. Należy zatem przyjąć, że nadużycie prawa przez bank jest przesłanką dochodzenia odpowiedzialność kontraktowej. Kredytobiorca, dochodząc swoich roszczeń, może skorzystać z dobrodziejstwa art. 471 KC.

Jakie działanie możemy zakwalifikować jako nadużycie?

Mając na względzie tworzącą się linię orzeczniczą Sądu Najwyższego, możemy bez cienia wątpliwości stwierdzić, że wypowiedzenie umowy kredytowej przez bank, może zostać zakwalifikowane jako nadużycie prawa podmiotowego. Powyższe oczywiście nie neguje możliwości wypowiadania umów kredytowych przez banki. Bank jednak powinien kierować się powściągliwością w swoich działaniach. Kredytodawca przy korzystaniu z tak silnego uprawnienia, jakim jest wypowiedzenie umowy, powinien działać z odpowiednim wyprzedzeniem, a nie w sposób nagły, niespodziewany dla dłużnika.

Niedopuszczalne jest z punktu widzenia art. 5 KC. wypowiedzenie umowy kredytu przez bank bezpodstawnie, na zasadzie premedytacji, w celu wyrządzenia szkody kredytobiorcy lub w celu przejęcia przez bank przedmiotu zabezpieczenia np. nieruchomości. Powyżej wskazane sytuacje stanowią tylko pewien przykład działań mogących stać w sprzeczności z klauzulą generalną nadużycia prawa podmiotowego. Należy zatem stwierdzić, że bank wypowiadając umowę, musi posiadać solidne podstawy wynikające z kontraktu bądź ustawy.  Jednakże art. 5 KC nie powinien w praktyce prowadzić do wygaśnięcia zobowiązania dłużnika wobec banku wynikającego z umowy kredytowej. Takie założenie byłoby całkowicie  sprzeczne z gospodarczym sensem stosunku kredytowego.