Naprawienie szkody w prawie karnym

Społeczne reperkusje popełnienia przestępstwa mogą przybrać różne formy – od typowej szkody majątkowej po daleko idącą krzywdę psychiczną. To wymusiło na prawie karnym wykształcenie takich instytucji, które pozwolą na możliwie jak najpełniejszą prawną reakcję w stosunku do zaistniałego czynu zabronionego.

Idea naprawienia szkody lub zadośćuczynienia za doznaną krzywdę (głównie art. 46 kk) stanowi instytucję prawa cywilnego na gruncie prawa karnego. Podnosi się bowiem, że celem regulacji represyjnych nie jest dystrybucja dóbr, ale ukaranie sprawcy za dany czyn, stanowiący pogwałcenie społecznie przyjętych norm. Prawo karne opisuje więc raczej stosunek wertykalny pomiędzy przestępcą a państwem, nie zaś roszczenia pokrzywdzonego związane z jego szkodą majątkową lub krzywdą.

Właściwa ocena uszczerbku majątkowego lub krzywdy

Biorąc jednak pod uwagę ekonomikę procesową oraz przeświadczenie o właściwości sądu karnego jako podmiotu władnego do całościowego osądzenia sprawcy czynu oraz osób dotkniętych przestępstwem, uznano za właściwe przeszczepienie na grunt kodeksu karnego rozwiązania czysto cywilnego. Dowodzi tego explicite treść art. 46 kk – sąd (…) orzeka, stosując przepisy prawa cywilnego. Skutkiem takiego uregulowania jest obowiązek sądu do zastosowania przepisów kodeksu cywilnego właściwych do oceny uszczerbku majątkowego lub krzywdy – np. art. 361-363 kc. Procesowym rewersem art. 46 kk jest natomiast art. 49a kpk, który stanowi o możliwości złożenia przedmiotowego wniosku przez prokuratora lub pokrzywdzonego aż do zakmnięcia przewodu sądowego na rozprawie głównej.

Stanowisko SN

Jasno w sprawie obowiązku naprawienia szkody wypowiedział się SN w wyroku z dnia 10.08.2017 r. sygn. akt II CSK 844/16. Potwierdził on cywilnoprawny charakter wspomnianej instytucji poprzez przyjęcie możliwości włączenia omawianego obowiązku majątkowego do masy spadkowej. Wynikiem tego jest możliwość domagania się naprawienia szkody od spadkobierców zobowiązanego.  Orzeczenie SN umocniło tym samym kompensacyjną funkcję art. 46 kk i ugruntowało jego pozycję na tle kodyfikacji represyjnej.