Naprawienie szkody w prawie karnym

11 sierpnia 2020
hello world!

Społeczne reperkusje popełnienia przestępstwa mogą przybrać różne formy – od typowej szkody majątkowej po daleko idącą krzywdę psychiczną. To wymusiło na prawie karnym wykształcenie takich instytucji, które pozwolą na możliwie jak najpełniejszą prawną reakcję w stosunku do zaistniałego czynu zabronionego. Jedną z nich jest naprawienie szkody. 

Idea naprawienia szkody lub zadośćuczynienia za doznaną krzywdę –głównie art. 46 ustawy Kodeks karny (dalej jako: kk) – stanowi instytucję prawa cywilnego na gruncie prawa karnego. Podnosi się bowiem, że celem regulacji represyjnych nie jest dystrybucja dóbr, ale ukaranie sprawcy za dany czyn, stanowiący pogwałcenie społecznie przyjętych norm. Prawo karne opisuje więc raczej stosunek wertykalny pomiędzy przestępcą a państwem, nie zaś roszczenia pokrzywdzonego związane z jego szkodą majątkową lub krzywdą.

Właściwa ocena uszczerbku majątkowego lub krzywdy

Biorąc jednak pod uwagę ekonomikę procesową oraz przeświadczenie o właściwości sądu karnego jako podmiotu władnego do całościowego osądzenia sprawcy czynu oraz osób dotkniętych przestępstwem, uznano za właściwe przeszczepienie na grunt kodeksu karnego rozwiązania czysto cywilnego. Dowodzi tego explicite treść art. 46 kk – sąd (…) orzeka, stosując przepisy prawa cywilnego. Skutkiem takiego uregulowania jest obowiązek sądu do zastosowania przepisów kodeksu cywilnego właściwych do oceny uszczerbku majątkowego lub krzywdy – np. art. 361-363 ustawy Kodeks cywilny (dalej jako: kc).

Procesowym rewersem art. 46 kk jest natomiast art. 49a ustawy Kodeks postępowania karnego (dalej jako: kpk). Stanowi on o możliwości złożenia przedmiotowego wniosku przez prokuratora lub pokrzywdzonego aż do zamknięcia przewodu sądowego na rozprawie głównej.

Stanowisko SN

Jasno w sprawie obowiązku naprawienia szkody wypowiedział się SN w wyroku z dnia 10.08.2017 r. sygn. akt II CSK 844/16. Potwierdził on cywilnoprawny charakter wspomnianej instytucji poprzez przyjęcie możliwości włączenia omawianego obowiązku majątkowego do masy spadkowej. Wynikiem tego jest możliwość domagania się naprawienia szkody od spadkobierców zobowiązanego.  Orzeczenie SN umocniło tym samym kompensacyjną funkcję art. 46 kk. Ugruntowało też jego pozycję na tle kodyfikacji represyjnej.

Przedawnienie roszczeń o naprawienie szkody wynikłej ze zbrodni lub występku

Instytucja przedawnienia roszczeń majątkowych ma ogromne znaczenie dla efektywnego i racjonalnego działania sądów. Względy ekonomii procesowej, sprawność postępowania, a także jakość jego prowadzenia mogłyby znacząco ucierpieć, gdyby możliwe było nieograniczone w czasie dochodzenie roszczeń.

Regulacja tej materii ma za sobą wiele zmian i debat legislacyjnych. W obecnym stanie prawnym art. 4421 kc kompleksowo porządkuje okresy przedawnienia, korzystając z 2 rodzajów terminów:

  • a tempore facti;
  • a tempore scientiae.

Pierwszy z nich za początek biegu przedawnienia wskazuje moment zajścia zdarzenia powodującego szkodę. Drugi z terminów oznacza natomiast moment powzięcia przez poszkodowanego informacji o szkodzie i osobie zobowiązanej do jej naprawienia. Łączenie tych terminów pozwala z jednej strony na usprawnienie działania wymiaru sprawiedliwości. Z drugiej zaś strony bierze pod uwagę specyfikę różnorodności szkód, jakie mogą zaistnieć. Niektóre z nich ujawniają się bowiem na długo po początkowym zdarzeniu. Przykładowo – kontuzja kończyny dolnej może dać się we znaki kilkanaście lat po wypadku samochodowym (szkoda na osobie – art. 4421 § 3 kc).

Szkoda wynikła z przestępstwa

Nieco inaczej uregulowane zostało przedawnienie roszczeń o naprawienie szkody wynikłej z przestępstwa (art. 4421 § 2 kc). Zastosowano bowiem okres 20 lat a tempore facti bez tempore scientiae. To oznacza, że niezależnie od momentu powzięcia informacji o szkodzie i osobie obowiązanej do jej naprawienia roszczenie przedawnia się z upływem 20 lat. Nie wyklucza to natomiast zastosowania wspomnianego art. 4421 § 3 kc, gdy wyrządzono szkodę na osobie. Wtedy przedawnienie nie może skończyć się wcześniej niż z upływem lat 3 a tempore scientiae.

Czy sąd cywilny może orzec o przestępstwie?

Analiza przedmiotowego przepisu może budzić wątpliwości. Wątpliwości te wiążą się z posiadaniem przez sąd cywilny kompetencji do stwierdzania, czy doszło do przestępstwa. Jednoznaczne stanowisko w tej materii zajął SN. W wyroku z dnia 10 sierpnia 2017 r. (II CSK 837/16) czytamy, że: judykatura wyraźnie dopuszcza samodzielne stwierdzenie przez sąd w postępowaniu cywilnym, czy popełniono przestępstwo. Jeżeli w postępowaniu karnym nie stwierdzono tego z jakiejkolwiek przyczyny, a kwestia ma znaczenie dla rozstrzygnięcia sporu, sąd cywilny jest obowiązany do dokonania własnych ustaleń odnośnie do podmiotowych i przedmiotowych znamion przestępstwa.

Dzięki temu sąd cywilny nie jest zmuszony zawieszać postępowania ani oddalać żądań stron w przypadku, gdy nie ma prawomocnego orzeczenia sądu karnego. Natomiast niezasadne wydaje się ignorowanie przez sąd cywilny wyroku karnego orzekającego o przestępstwie. Wprowadziłoby to daleko idące naruszenie spójności systemu prawa. Zaufanie obywateli również zostałoby podważone w przypadku braku podobnych decyzji.

Naprawienie szkody w prawie karnym – podsumowanie

Powodu przedłużenia czasu przedawnienia w przypadku roszczenia o naprawienie szkody wynikłej z przestępstwa należy upatrywać w charakterze czynu powodującego szkodę. Stanowi on nie tylko deliktowe naruszenie prawa i obowiązek naprawienia szkody. System uznaje go również za przestępstwo i tym samym nakłada na niego reżim norm prawnokarnych. Uzasadnione jest zatem wydłużenie w takiej sytuacji przedawnienia, aby poszkodowanemu zagwarantować jak najsilniejsze prawo do odszkodowania za czyn przestępczy, stanowiący silniejsze pogwałcenie prawa.

chevron-down
Copy link