Niedozwolone klauzule umowne

Klauzule abuzywne, zwane również niedozwolonymi klauzulami umownymi, uregulowane zostały w art. 385(1) – 385(3) kodeksu cywilnego. Są to takie postanowienia umów, zawartych między konsumentem a przedsiębiorcą, które nie zostały z konsumentem indywidualnie uzgodnione. Ich zapis natomiast jest sprzeczny z dobrymi obyczajami. Ponadto rażąco narusza on interesy konsumenta.

Gdzie można się spotkać z klauzulami abuzywnymi?

Niedozwolone postanowienia umowne ukrywają się często we wzorach umów, których klient nie może indywidualnie negocjować:

  • w umowach kredytowych,
  • telekomunikacyjnych (np. z operatorem sieci komórkowej czy dostawcą internetu),
  • umowach deweloperskich,
  • umowach z zakładem ubezpieczeń czy biurem podróży.

Wszędzie tam, gdzie klient nie ma wpływu na treść zawieranej umowy, a jedyne co może zrobić, to podpisanie lub rezygnacja z podpisania kontaktu, istnieje niebezpieczeństwo ich wystąpienia.

Czy umowa zawierająca klauzule abuzywne jest nieważna?

Umowa zawierająca niedozwolone postanowienia nie staje się automatycznie nieważna. Nieważne są jedynie zapisy będące klauzulami abuzywnymi. Za klauzule niedozwolone nie mogą być jednak uznane zapisy określające główne świadczenia stron. W tym te dotyczące ceny lub wynagrodzenia, jeżeli zostały sformułowane w sposób jednoznaczny. Nieważność tych zapisów następuje z mocy prawa. Konsument nie musi nic robić, żeby zapisy te nie miały zastosowania. Wystarczy, że spełnione są przesłanki nieważności:

  • kształtowanie praw i obowiązków konsumenta przez przedsiębiorcę w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami oraz
  • rażące naruszenie interesów konsumenta.

Katalog klauzul abuzywnych

Katalog klauzul abuzywnych zawiera art. 385(3) kodeksu cywilnego. Jest to bardzo szeroka lista, zawierająca 23 kategorie takich postanowień. Klauzulami abuzywnymi są więc takie postanowienia, które:

  • wyłączają lub ograniczają odpowiedzialność względem konsumenta za szkody na osobie,
  • wyłączają lub istotnie ograniczają potrącenie wierzytelności konsumenta z wierzytelnością drugiej strony,
  • przewidują postanowienia, z którymi konsument nie miał możliwości zapoznać się przed zawarciem umowy,
  • zezwalają kontrahentowi konsumenta na przeniesienie praw i przekazanie obowiązków wynikających z umowy bez zgody konsumenta,
  • zezwalają kontrahentowi na przeniesienie praw i przekazanie obowiązków wynikających z umowy bez zgody konsumenta,
  • uzależniają zawarcie umowy od przyrzeczenia przez konsumenta zawierania w przyszłości dalszych umów podobnego rodzaju,
  • uzależniają spełnienie świadczenia od okoliczności zależnych tylko od woli kontrahenta konsumenta,
  • przyznają kontrahentowi konsumenta uprawnienia do dokonywania wiążącej interpretacji umowy,
  • uprawniają kontrahenta konsumenta do jednostronnej zmiany umowy bez ważnej przyczyny wskazanej w tej umowie,
  • uzależniają zawarcie, treść lub wykonanie umowy od zawarcia innej umowy, niemającej bezpośredniego związku z umową zawierającą oceniane postanowienie,
  • przyznają tylko kontrahentowi konsumenta uprawnienie do stwierdzania zgodności świadczenia z umową,
  • wyłączają lub istotnie ograniczają odpowiedzialność względem konsumenta za niewykonanie lub nienależyte wykonanie zobowiązania,
  • wyłączają obowiązek zwrotu konsumentowi uiszczonej zapłaty za świadczenie niespełnione w całości lub części, jeżeli konsument zrezygnuje z zawarcia umowy lub jej wykonania,
  • przewidują utratę prawa żądania zwrotu świadczenia konsumenta spełnionego wcześniej lub świadczenie kontrahenta, gdy strony wypowiadają, rozwiązują lub odstępują od umowy,
  • pozbawiają wyłącznie konsumenta uprawnienia do rozwiązania umowy, odstąpienia od niej lub jej wypowiedzenia,
  • zastrzegają dla kontrahenta konsumenta uprawnienie wypowiedzenia umowy zawartej na czas nieoznaczony, bez wskazania ważnych przyczyn i stosownego terminu wypowiedzenia,
  • nakładają wyłącznie na konsumenta obowiązek zapłaty ustalonej sumy na wypadek rezygnacji z zawarcia lub wykonania umowy,
  • nakładają na konsumenta, który nie wykonał zobowiązania lub odstąpił od umowy, obowiązek zapłaty rażąco wygórowanej kary umownej lub odstępnego,
  • stanowią, że umowa zawarta na czas oznaczony ulega przedłużeniu, o ile konsument, dla którego zastrzeżono rażąco krótki termin, nie złoży przeciwnego oświadczenia,
  • przewidują wyłącznie dla kontrahenta konsumenta jednostronne uprawnienie do zmiany, bez ważnych przyczyn, istotnych cech świadczenia,
  • przewidują uprawnienie kontrahenta konsumenta do określenia lub podwyższenia ceny lub wynagrodzenia po zawarciu umowy bez przyznania konsumentowi prawa odstąpienia od umowy,
  • uzależniają odpowiedzialność kontrahenta konsumenta od wykonania zobowiązań przez osoby, za pośrednictwem których kontrahent konsumenta zawiera umowę lub przy których pomocy wykonuje swoje zobowiązanie, albo uzależniają tę odpowiedzialność od spełnienia przez konsumenta nadmiernie uciążliwych formalności,
  • przewidują obowiązek wykonania zobowiązania przez konsumenta mimo niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania przez jego kontrahenta,
  • wyłączają jurysdykcję sądów polskich lub poddają sprawę pod rozstrzygnięcie sądu polubownego polskiego lub zagranicznego albo innego organu, a także narzucają rozpoznanie sprawy przez sąd, który wedle ustawy nie jest miejscowo właściwy.

Walka z klauzulami abuzywnymi

W przypadku zawarcia umowy zawierającej niedozwolone klauzule umowne, gdy przedsiębiorca nie przychyli się do stanowiska, że nie są one wiążące z mocy prawa, konsument ma następujące możliwości:

  • poddanie postanowień kontroli sądowej w ramach kontroli abstrakcyjnej – a więc ocena postanowień umownych dokonywana przez sąd w oderwaniu od łączącego strony stosunku prawnego,
  • powództwo o uznanie danego postanowienia umownego bądź wzorca umowy za niedozwolony w ramach kontroli indywidualnej – czyli ocena postanowień umownych dokonywana przez sąd z uwzględnieniem określonego stosunku prawnego łączącego strony,
  • uznanie postanowień umownych za praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów – to postępowanie odbywa się przed Prezesem Urzędu Konkurencji i Konsumentów. Prezes UOKiK wydaje decyzję rozstrzygającą, czy dana klauzula ma charakter niedozwolony i zakazuje jej dalszego wykorzystywania. Ponadto wpisuje ją do rejestru klauzul niedozwolonych

Rejestr klauzul niedozwolonych i baza decyzji

Przed wejściem w życie nowelizacji ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, a więc przed 17 kwietnia 2016 roku, o niedozwolonym charakterze postanowień umownych decydował Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów. W przypadku orzeczenia, że dana klauzula ma charakter abuzywny, zostawała ona wpisana do rejestru klauzul niedozwolonych. Rejestr jest jawny i dostępny na stronie UOKiK. Od momentu wpisania klauzuli do rejestru zakazuje się jej stosowania.

Po zmianie ustawy zmienił się również publikator wydawanych decyzji. Decyzje wydane przez Prezesa UOKiK znajdują się w bazie decyzji. Decyzja UOKiK uznająca postanowienie wzorca umowy za niedozwolony ma skutek:

  • w stosunku do przedsiębiorcy, który ją stosował oraz
  • wobec wszystkich konsumentów, którzy zawarli z nim umowę na podstawie klauzuli wskazanej w decyzji.

Oprócz uznania klauzuli za niedozwoloną Prezes UOKiK może również w decyzji określić środki usunięcia trwających skutków bezprawnej praktyki przedsiębiorcy. Może on również nałożyć na przedsiębiorcę karę pieniężną.