Niepoczytalność - cechy, pojęcie, funkcja. Encyklopedia prawa

11 lipca 2019
/

ENCYKLOPEDIA PRAWA

NIEPOCZYTALNOŚĆ

W prawie karnym przyjmuje się domniemanie, że każdy sprawca jest poczytalny. Poczytalność oznacza brak zaburzeń psychicznych, rozumienie tego, co jest nakazane i zakazane przez obowiązujące prawo oraz możliwość dostosowania swojego zachowania do tych wymogów. Niepoczytalność oraz ograniczona poczytalność to kluczowe pojęcia w polskim kodeksie karnym, mające decydujące znaczenie w kwestii odpowiedzialności.

Czym jest niepoczytalność?

Artykuł 31 § 1 kodeksu karnego reguluje niepoczytalność, będącą jedną z okoliczności wyłączających winę. Kodeks wskazuje na trzy jej przyczyny – upośledzenie umysłowe, chorobę psychiczną i inne zakłócenia czynności psychicznych. Konsekwencją tych stanów jest brak zdolności rozpoznania znaczenia czynu lub pokierowania swoim postępowaniem przez sprawcę. Aby móc mówić o niepoczytalności, czynniki biologiczno-psychiatryczne sprawcy muszą rzutować na jego świadomość i wolę.

Przykładowo – osoba chora psychicznie z powodu urojeń zabija drugiego człowieka, uważając go za swojego rzekomego wroga. Rozumie ona istotę tego, co się stało (tzn. fakt zabicia). Nie rozumie jednak swojego czynu w sensie społeczno-prawnym.

Podobna sytuacja będzie mieć miejsce, gdy np. upośledzony umysłowo sprawca, nie rozpoznając znaczenia społeczno-moralnego swojego zaniechania, nie udziela pomocy ofierze wypadku. Niemożliwość rozpoznania znaczenia czynu dotyczy zarówno tego, że jest to czyn zabroniony (znaczenie prawne), jak i tego, że sprawca nie uświadamia sobie, że np. dźgnięcie nożem człowieka może wyrządzić mu krzywdę (znaczenie faktyczne). Sprawcy czynu zabronionego, u którego została stwierdzona niepoczytalność w czasie jego dokonania, nie można przypisać winy. Nie popełnia on zatem przestępstwa.

Przeczytaj również:
Akt oskarżenia – cechy, pojęcie, funkcja

Niepoczytalność - przyczyny

Upośledzenie umysłowe ma charakter niepostępujący. Polega ono na obniżeniu ogólnej sprawności intelektualnej. Cechuje ją istnienie znaczących trudności w zakresie adaptacji społecznej, nieprawidłowe rozumienie, błędy w ocenie oraz utrata samokontroli prowadząca do impulsywnych zachowań. Upośledzenie umysłowe obejmuje zarówno wrodzony niedorozwój umysłowy, jak i upośledzenie nabyte później, np. w wyniku urazów mózgu.

Choroby psychiczne charakteryzują się postępującym i rozmaitym przebiegiem. W różnym stopniu zaburzają funkcjonowanie człowieka. W przeciwieństwie do upośledzenia umysłowego choroby psychiczne są zjawiskiem dynamicznym. Nie powodują ogólnego obniżenia sprawności intelektualnej człowieka, lecz zaburzają poszczególne jej aspekty (np. myślenie, postrzeganie). Mogą zdarzać się również okresowe powroty do zdrowia psychicznego. Do chorób psychicznych stanowiących najczęstszą przyczynę niepoczytalności należy przede wszystkim schizofrenia, psychoza maniakalno-depresyjna (cyklofrenia) oraz paranoja.

Natomiast jeśli chodzi o inne zakłócenia czynności psychicznych, uznaje się, że mogą mieć one charakter zarówno patologiczny (np. zapalenie opon mózgowych), jak i niepatologiczny (np. osłabienie związane z menopauzą). Źródłem tych zakłóceń́ mogą̨ być́ przyczyny niemające nic wspólnego z upośledzeniem umysłowym czy chorobą psychiczną. Do tej kategorii należy również stan silnego wzburzenia – tzw. afekt.

Diagnozowanie niepoczytalności – opinia biegłych

Jeżeli zachodzą uzasadnione wątpliwości co do stanu psychicznego sprawcy, organ prowadzący postępowanie może powołać biegłych w celu wydania opinii o stanie zdrowia psychicznego. Z reguły są to dwaj lekarze psychiatrii lub seksuolog. Na ich wniosek możliwe jest powołanie także biegłych innych specjalności (art. 202 kodeksu postępowania karnego). Badanie czynu popełnionego przez sprawcę jest przeprowadzane znacznie później niż chwila dokonania przestępstwa. Konieczne jest zatem odtworzenie stanu minionego i rekonstrukcja procesów myślowych sprawcy. W większości przypadków stan psychiczny w czasie czynu był dalece odmienny, od stanu w czasie badania psychiatrycznego. Stanowi to znaczne utrudnienie w opiniowaniu. Opinia powinna zawierać stwierdzenia dotyczące zarówno poczytalności oskarżonego w chwili popełnienia zarzucanego mu czynu, jak i jego aktualnego stanu zdrowia psychicznego.

Ograniczona poczytalność

Jak przebiega diagnoza?

Podstawą oceny obniżenia sprawności intelektualnej sprawcy są testy inteligencji. Zazwyczaj stosuje się Skale Inteligencji Wechslera. Służą one do pomiaru inteligencji ogólnej. Umożliwiają ocenę umiejętności postrzegania sprawcy, jego pamięci i uwagi, a także rozumienia sytuacji społecznych. Przeciętny wynik w teście wynosi 100 punktów. Przyjmuje się, że iloraz inteligencji (IQ) mieści się w normie, jeżeli wynosi 85–115 pkt. Zakres 84–70 pkt odpowiada pograniczu funkcjonowania intelektualnego (inteligencji poniżej przeciętnej), natomiast poniżej 70 pkt rozpoczyna się niepełnosprawność intelektualna (upośledzenie umysłowe). Poza tym przy ocenie stopnia niepełnosprawności intelektualnej bierze się także pod uwagę poziom funkcjonowania społecznego danej osoby. Diagnoza chorób psychicznych następuje natomiast poprzez stwierdzenie występowania objawów określonych zespołów chorobowych. Istotną cechą charakterystyczną choroby psychicznej jest utrata przez chorego zdolności do realnej oceny rzeczywistości.

Psychopaci

W literaturze psychologicznej nie ma jednolitej definicji psychopatii. Obecnie najczęściej używa się terminu „osobowość nieprawidłowa” i dotyczy on specyficznych zaburzeń osobowości. Co do zasady, przyjmuje się, iż psychopatia nie powoduje niepoczytalności sprawcy. Nie mamy wówczas do czynienia z ograniczeniem zdolności intelektualnych; zachowanie sprawcy jest jedynie pewnym „odchyleniem od normy”. Tylko w wyjątkowych sytuacjach sądy przyjmują ograniczoną poczytalność lub niepoczytalność takiej osoby. Jeśli psychopata nie jest upośledzony umysłowo, nie wykazuje żadnych trudności w rozumieniu znaczenia zakazu prawnego, to jedynym, co go różni od „zdrowych” osób, jest odmienna ocena znaczenia jego działań. Trudno mu dostosować swoje postępowanie do obowiązujących norm prawnych i społecznych. Psychopaci nie spełniają zatem psychologicznych kryteriów niepoczytalności. Mogą więc ponosić odpowiedzialność za swoje działania, choć w wielu przypadkach zdolność kierowania postępowaniem jest u nich w różnym stopniu ograniczona.

Niepoczytalność a ograniczona poczytalność

Artykuł 31 § 1 kodeksu karnego reguluje także ograniczoną poczytalność sprawcy. Mamy tu do czynienia z sytuacją, gdy upośledzenie umysłowe, choroba psychiczna lub inne zakłócenie czynności psychicznych powoduje nie zniesienie, ale ograniczenie w stopniu znacznym zdolności rozpoznania znaczenia czynu lub pokierowania postępowaniem. Popełnienie przestępstwa w stanie znacznie ograniczonej poczytalności jest podstawą możliwości orzeczenia przez sąd nadzwyczajnego złagodzenia kary. Stan ten nie wyłącza bowiem winy (w przeciwieństwie do niepoczytalności), lecz zmniejsza jej stopień. Nie oznacza to jednak, iż w przypadku, kiedy zostanie stwierdzona ograniczona poczytalność, nadzwyczajne złagodzenie kary stanowi regułę. Powinny zaistnieć pewne szczególne okoliczności uzasadniające zastosowane złagodzenie.

Konsekwencje prawne niepoczytalności

W procesie karnym stan psychiczny oskarżonego ma znaczenie dopiero przy ustaleniu, że dopuścił się on czynu zabronionego. Stosownie do art. 414 § 1 kodeksu postępowania karnego, w razie stwierdzenia po rozpoczęciu przewodu sądowego okoliczności wyłączającej ściganie lub danych przemawiających za warunkowym umorzeniem postępowania, sąd umarza (lub umarza warunkowo) postępowanie. W praktyce umorzenie takie możliwe jest po sporządzeniu przez biegłego opinii o niepoczytalności sprawcy. Sądy powołują się w tym przypadku na art. 17 § 1 pkt 2 kodeksu postępowania karnego, argumentując, iż osoba niepoczytalna, mimo że jest sprawcą, nie popełnia przestępstwa, ponieważ nie można jej przypisać winy.

Zatem jeżeli oskarżony w chwili dokonania czynu był niepoczytalny, sąd umorzy postępowanie i orzeknie umieszczenie sprawcy w zakładzie psychiatrycznym. Natomiast w stosunku do sprawcy popełniającego przestępstwo w stanie ograniczonej poczytalności istnieje możliwość orzeczenia przez sąd nadzwyczajnego złagodzenia kary. Ustalenie stopnia jego poczytalności w czasie popełniania przestępstwa ma kluczowe znaczenie dla rozmiaru jego odpowiedzialności i wysokości kary.

W sytuacji, gdy zachodzi uzasadniona wątpliwość, że zdolność sprawcy do rozpoznania znaczenia czynu lub kierowania swoim postępowaniem była w czasie popełnienia tego czynu wyłączona lub w znacznym stopniu ograniczona, obligatoryjne jest posiadanie przez niego obrońcy (art. 79 § 1 pkt 3 i § 4 kodeksu postępowania karnego). Jeśli opinia biegłego wskaże, że sprawca nie działał w stanie niepoczytalności lub ograniczonej poczytalności, sąd orzeka, że udział jego obrońcy nie jest obowiązkowy. Obrońca zostaje wówczas zwolniony ze swych obowiązków, chyba że zachodzą inne okoliczności przemawiające za tym, aby oskarżony miał obrońcę wyznaczonego z urzędu.

Wyjątek od zasady

Przepisów o wyłączeniu poczytalności i jej ograniczeniu nie stosuje się, jeżeli sprawca wprowadził się w stan odurzenia powodujący wyłączenie lub ograniczenie poczytalności, co przewidywał albo mógł przewidzieć. W ten sposób ustawodawca uregulował kwestię przestępstw popełnianych w stanie nietrzeźwości lub pod wpływem narkotyków. Zgodnie z art. 31 § 3 kodeksu karnego aby sprawca niepoczytalny poniósł odpowiedzialność karną, musi świadomie i dobrowolnie wprawić się w stan odurzenia lub nietrzeźwości oraz musiał mieć możliwość przewidzenia, że, wprawiając się w taki stan, wywoła u siebie niepoczytalność lub znaczne ograniczenie poczytalności. Odstępstwo to wynika przede wszystkim z potrzeby ochrony społeczeństwa przed czynami takich sprawców.