Odpowiedzialność darczyńcy – kiedy powstaje?

12 listopada 2020
hello world!

Odpowiedzialność darczyńcy z tytułu niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania powstaje wtedy, gdy umowa wprawdzie dojdzie do skutku, lecz darczyńca nie wykona przyrzeczonego świadczenia w ogóle lub wykona je w sposób niezgodny z treścią zobowiązania lub nieodpowiadający jego społeczno-gospodarczemu celowi, zasadom współżycia społecznego lub ustalonym zwyczajom. 

Naprawienie szkody

Zgodnie z art. 891 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (t.j. Dz. U. z 2020 r. poz. 1740, dalej również jako „k.c.”) darczyńca obowiązany jest do naprawienia szkody wynikłej z niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania, jeżeli szkoda została wyrządzona umyślnie lub wskutek rażącego niedbalstwa. Nieodpłatny charakter darowizny stał się przyczyną złagodzenia odpowiedzialności darczyńcy za szkodę wynikłą z niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania w porównaniu z ogólnym modelem tej odpowiedzialności zawartym w art. 471 i następnych k.c. Złagodzenie to zgodnie z przywołanym powyżej przepisem przejawia się na dwóch płaszczyznach. Przede wszystkim w ograniczeniu odpowiedzialności darczyńcy do szkód wyrządzonych z winy umyślnej lub rażącego niedbalstwa, a także (odmiennie niż w przyjętym art. 471 k.c.*) w rozłożeniu ciężaru dowodu – kwalifikowanej w powyższy sposób winy darczyńcy nie domniemywa się, lecz musi ją wykazać obdarowany.

Przeczytaj również:
Czym jest szkoda?

Wina w prawie cywilnym

Winę – w prawie cywilnym – rozumie się jako ujemną ocenę zachowania sprawcy lub innej osoby odpowiedzialnej. Powinna być ujmowana jako zawierająca zarówno element obiektywny (bezprawność), jak i subiektywny (wina sensu stricto, wskazująca na nieprawidłowe zachowanie się sprawcy, z powodu którego można postawić mu zarzut – jest to tzw. normatywna koncepcja winy).

Mamy do czynienia zatem z pewną wadliwością postępowania, zarówno obiektywnie, jak i subiektywnie. Jeśli chodzi o element subiektywny winy, chodzi o taką nieprawidłowość postępowania (niedochowanie należytej staranności), z powodu której czyn ma charakter zarzucalny – wina polega na możliwości uczynienia zarzutu. Istota winy tkwi zatem w naganności postępowania. Aby postawić zarzut, konieczne jest łączne wystąpienie trzech przesłanek. Są to: bezprawność zachowania się, umyślność lub nieumyślność oraz poczytalność sprawcy. Element subiektywny winy stanowi centralny punkt pozwalający na rozróżnienie poszczególnych postaci winy. Co istotne, wina może być przypisana jedynie osobie poczytalnej. Winy nie można też przypisać osobie małoletniej poniżej 13. roku życia (art. 426 k.c.).

Wina nieumyślna – niedbalstwo

Najczęściej mamy do czynienia z winą nieumyślną w postaci niedbalstwa. Jednak powstanie odpowiedzialności nie zależy od określonego stopnia winy. Zatem każda jej postać w znaczeniu subiektywnym będzie wystarczająca dla przypisania odpowiedzialności (w razie oczywiście wykazania także pozostałych jej przesłanek – wyrok Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z 20.10.2017 r., sygn. I ACa 683/17).

Może chodzić zarówno o odpowiedzialność za szkodę wyrządzoną umyślnie, jak i nieumyślnie. Na stopień winy wskazuje wymagany przez kodeks cywilny stopień staranności. Kwestia winy ma zatem znaczenie dla określania zakresu odpowiedzialności za szkodę. Im stopień staranności wyższy, tym lżejsza wina powoduje powstanie odpowiedzialności. Im mniejszej staranności wymaga się od dłużnika, tym większa będzie jego winna, jeśli jego działanie zostanie uznane za niestaranne. Decydujące znaczenie w przypisaniu sprawcy szkody rażącego niedbalstwa odgrywać powinny elementy obiektywne. Choć oczywiście nie można pomijać elementów subiektywnych. Dlatego ważne jest także pewne „nastawienie” sprawcy do możliwości wyrządzenia szkody. Jeśli sprawca mógł i chciał zadośćuczynić wymaganemu postępowaniu, badaniu podlega, czy popełnił on szkodę umyślnie, czy nieumyślnie. W tym drugim przypadku należy zanalizować, do jakiej staranności sprawca był zobowiązany.

Odpowiedzialność darczyńcy – odsetki

Natomiast jeżeli darczyńca opóźnia się ze spełnieniem świadczenia pieniężnego, obdarowany może żądać odsetek za opóźnienie dopiero od dnia wytoczenia powództwa. Stanowi o tym art. 891 § 2 k.c. Przepis ten ogranicza obowiązki darczyńcy także w sferze skutków prawnych opóźnienia ze spełnieniem świadczenia pieniężnego w porównaniu z regulacją art. 481 k.c. (zgodnie z którą jeżeli dłużnik opóźnia się ze spełnieniem świadczenia pieniężnego, wierzyciel może żądać odsetek za czas opóźnienia, chociażby nie poniósł żadnej szkody i chociażby opóźnienie było następstwem okoliczności, za które dłużnik odpowiedzialności nie ponosi). Obdarowany może bowiem żądać tych odsetek nie od dnia wymagalności świadczenia pieniężnego, lecz dopiero od dnia wniesienia pozwu o zapłatę darowanej sumy. 

* art. 471 k.c. Dłużnik obowiązany jest do naprawienia szkody wynikłej z niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania, chyba że niewykonanie lub nienależyte wykonanie jest następstwem okoliczności, za które dłużnik odpowiedzialności nie ponosi.

chevron-down
Copy link