Odszkodowanie za oddychanie smogiem?

8 czerwca 2021
hello world!

Sąd Okręgowy w Gliwicach skierował do Sądu Najwyższego pytanie: czy prawo do życia w czystym środowisku, umożliwiające oddychanie czystym powietrzem, jest dobrem osobistym podlegającym ochronie na podstawie przepisów Kodeksu cywilnego. Stanowisko, które przedstawił Sąd Najwyższy 28 maja, jest niezwykle istotne. Czy za smog należy się odszkodowanie?

Pozew przeciwko Skarbowi Państwa

Pytanie do Sądu Najwyższego skierował Sąd Okręgowy w Gliwicach, prowadzący sprawę z powództwa mieszkańca Rybnika przeciwko Skarbowi Państwa o zadośćuczynienie za smog. Mężczyzna wniósł 6 lat temu o zasądzenie na jego rzecz kwoty 50.000 zł zadośćuczynienia za naruszenie dóbr osobistych. Naruszeniem tym miałoby być zanieczyszczenie powietrza w mieście, w którym mieszka. Pozwany został Skarb Państwa, minister środowiska oraz minister energii.

Dobra osobiste

Katalog dóbr osobistych znajduje się w art. 23 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (t.j. Dz. U. z 2020 r. poz. 1740 z późn. zm., dalej również jako „k.c.”). Zgodnie z tym przepisem dobra osobiste człowieka, jak w szczególności zdrowie, wolność, cześć, swoboda sumienia, nazwisko lub pseudonim, wizerunek, tajemnica korespondencji, nietykalność mieszkania, twórczość naukowa, artystyczna, wynalazcza i racjonalizatorska, pozostają pod ochroną prawa cywilnego niezależnie od ochrony przewidzianej w innych przepisach. Co istotne, nie jest to jednak katalog zamknięty. Oznacza to, że również inne niemajątkowe dobra mogą zaliczać się do dóbr osobistych.

Prawo do czystego powietrza

Mieszkaniec Rybnika wskazał w złożonym pozwie, że w okresie jesienno-zimowym przewietrzenie jego mieszkania jest niemożliwe. Gdy otwiera okno, do jego domu wdziera się smród. Co więcej, z uwagi na powyższe, zmuszony on jest do zatykania klatek wentylacyjnych i ciągłego uszczelniania drzwi wejściowych. Mimo że jego mieszkanie znajduje się w stosunkowo nowym budynku. Korzysta też z oczyszczacza powietrza, którego ciągła praca generuje dodatkowe koszty po jego stronie.

Ponadto powód wskazał, że nie może wychodzić z domu na spacery z rodziną i z dziećmi. Nie jest w stanie także uprawiać sportu, mimo iż jest osobą aktywną fizycznie. W okresie ferii zimowych nie było ani jednego dnia, w którym normy pyłu PN10 nie byłyby przekroczone. Oznacza to, że w tym okresie wychodzenie na zewnątrz było niemal niemożliwe. Tym samym powołał się on na prawo do zdrowia, prawo do ochrony życia prywatnego i mieszkania, prawo do swobodnego przemieszczania się oraz prawo do życia w czystym środowisku.

Przeczytaj również: NSA: Krakowska uchwała antysmogowa zgodna z prawem. Czy to koniec palenia w kominku?

Odszkodowanie za oddychanie smogiem – oddalenie powództwa

W maju 2018 r. sąd I instancji (Sąd Rejonowy w Rybniku) oddalił powództwo. Sąd stwierdził, że zanieczyszczonego powietrza w mieście nie można uznać za naruszenie dobra osobistego w postaci zdrowia. Z kolei prawa do życia w czystym środowisku sąd w ogóle nie uznał za dobro osobiste podlegające ochronie. Natomiast w kwestii prawa do swobodnego przemieszczania się sąd wskazał, że nie zostało ono naruszone. Nic bowiem nie stoi na przeszkodzie, aby powód mógł wyprowadzić się z Rybnika. Powód nie zgodził się ze stanowiskiem sądu I instancji i wniósł apelację do sądu okręgowego.

Odszkodowanie za smog – zapytanie do SN

Rozpatrując apelację powoda, Sąd Okręgowy w Gliwicach zadał pytanie Sądowi Najwyższemu, czy prawo do życia w czystym środowisku, umożliwiające oddychanie powietrzem atmosferycznym spełniającym standardy jakości określone w przepisach powszechnie obowiązującego prawa w miejscach, w których osoba przebywa przez dłuższy czas, w szczególności w miejscu zamieszkania, stanowi dobro osobiste podlegające ochronie na podstawie art. 23 w zw. z art. 24 i art. 448 k.c.

Sąd Najwyższy orzekł jednak, że prawo do czystego powietrza nie jest dobrem osobistym, służy jednak ochronie dóbr takich jak zdrowie i wolność. Skład orzekający podkreślił, że funkcjonowanie w zanieczyszczonym środowisku może zagrażać dobrom człowieka i prowadzić do naruszenia dóbr osobistych. Jednak sąd nie odpowiada na pytanie, z czego wynika odpowiedzialność Skarbu Państwa za smog. Z tego względu, że powstaje on w wyniku używania niewłaściwego opału przez sąsiada, ale także stosowany jest w wielkich zakładach przemysłowych.

Niemniej jednak ta uchwała Sądu Najwyższego otwiera drogę do nowych decyzji istotnych z perspektywy ochrony środowiska. W praktyce może ułatwić obronę przed roszczeniami związanymi z naruszeniem norm środowiskowych, a tym samym zwiększyć bezpieczeństwo prawne potencjalnych pozwanych (czyli Skarbu Państwa, ale też innych podmiotów – np. przedsiębiorstw). Na tym etapie nie można jednak ostatecznie przesądzić, jakie decyzje będą dalej podejmowane przez poszczególne sądy w podobnych sprawach.

Odszkodowanie za smog – udział Rzecznika Praw Obywatelskich

Do sprawy dołączył Rzecznik Praw Obywatelskich – opowiedział się po stronie powoda. Rzecznik Praw Obywatelskich nie zgodził się ze stanowiskiem sądu rejonowego. Jego zdaniem możliwość korzystania z nieskażonego środowiska jest dobrem osobistym. RPO podkreślił, że biorąc to pod uwagę, a także uwzględniając ustalony w sprawie stan faktyczny, w analizowanej sprawie należy mówić o naruszeniu przysługującego powodowi prawa do środowiska, co przejawia się w pozbawieniu powoda możliwości oddychania czystym powietrzem. Zdaniem Rzecznika powód wykazał, że zanieczyszczenie powietrza w mieście przekracza znacznie akceptowalną społecznie miarę. W latach 2014-2015 poziom pyłu PM10 przekroczony był blisko w 1/3 roku. W rekordowym lutym 2015 r. dobowe normy były natomiast przekroczone codziennie przez 24 dni.

Ochrona środowiska ujęta w Konstytucji

Co istotne, sama ustawa zasadnicza podkreśla znaczenie ochrony środowiska poprzez fakt, że ochrona ta uczyniona została jedną z podstaw ustrojowych Rzeczypospolitej (art. 5 Konstytucji). Ochrona środowiska jest także jedną z możliwych podstaw ograniczania wolności i praw człowieka (art. 31 ust. 3 Konstytucji). Co więcej, Konstytucja nakłada na władze publiczne obowiązki o charakterze programowym. Mowa tutaj o prowadzeniu polityki zapewniającej bezpieczeństwo ekologiczne współczesnemu i przyszłym pokoleniom oraz o obowiązku ochrony środowiska (art. 74 ust. 1 i 2 Konstytucji).

chevron-down
Copy link