Alfabet prawa: O jak Odszkodowanie

Odszkodowanie jest to nic innego jak świadczenie, które ma na celu wyrównanie uszczerbku. Uszczerbku jakiego doznała osoba na skutek tego, że jej prawnie chronione dobra i interesy zostały naruszone. Mając na myśli naprawienie uszczerbku majątkowego – mówiony o odszkodowaniu. Natomiast w przypadku naprawienia uszczerbku niemajątkowego – przysługuje nam roszczenie z tytułu zadośćuczynienia za krzywdę.

Przesłanki roszczenia odszkodowawczego

Aby można było wystąpić z roszczeniem odszkodowawczym, konieczne jest wystąpienie 3 przesłanek:

  • musi wystąpić szkoda,
  • szkoda musi wynikać ze zdarzenia, z którym ustawa wiąże obowiązek jej naprawienia,
  • pomiędzy zdarzeniem, z którym ustawa wiąże obowiązek naprawienia szkody, a szkodą musi zachodzić zależność określana jako adekwatny związek przyczynowy.

Zasady odpowiedzialności

Mówiąc o odszkodowaniu nie sposób nie wspomnieć o czterech zasadach odpowiedzialności:  winy, bezprawności, ryzyka albo słuszności. Wyszczególnione zasady wyróżnia się ze względu na ich stosunek do wartości, które leżą u podłoża obowiązku naprawienia szkody.

Zasada winy czyni podstawą odpowiedzialności możliwość postawienia zarzutu bezprawnego zachowania się.

Zasada bezprawności opiera odpowiedzialność na samej tylko sprzeczności z przepisami lub z zasadami współżycia społecznego, niezależnie od winy sprawcy.

Zasada ryzyka odrywa się zupełnie od winy i bezprawności, a w rezultacie ustanawia odpowiedzialność za wszelkie szkody wynikłe z określonych zdarzeń, z reguły wprowadzając jednak wyjątki, których udowodnienie przez osobę odpowiedzialną zwalnia ją z obowiązku odszkodowawczego.

Zasada słuszności również nie zważa na winę, a powstanie odpowiedzialności uzależnia od oceny stanu faktycznego z perspektywy zasad współżycia społecznego.

Ustalenie rozmiaru szkody

W przypadku dochodzenia odszkodowania szalenie istotnym elementem jest ustalenie rozmiaru szkody. Warto mieć na uwadze, iż wysokość odszkodowania nie powinna przekraczać wysokości faktycznie poniesionej szkody. Równolegle z tym poglądem wysokość odszkodowania nie powinna być niższa.

Należy pamiętać, że jeżeli poszkodowany przyczynił się do powstania lub zwiększenia szkody, obowiązek jej naprawienia ulega odpowiedniemu zmniejszeniu stosownie do okoliczności, a zwłaszcza do stopnia winy obu stron.

Jeśli określone zdarzenie wywołuje zarówno uszczerbek, jak i korzyść dla poszkodowanego, przy ustalaniu wysokości odszkodowania dokonuje się kompensaty obu tych. Powyższa zasada jest często stosowana do odszkodowań wypłacanych poszkodowanym w wypadkach komunikacyjnych w związku z odszkodowaniami z tytułu ubezpieczenia.

Naprawienie szkody

Naprawienie szkody powinno nastąpić, według wyboru poszkodowanego, bądź przez przywrócenie stanu poprzedniego, bądź przez zapłatę odpowiedniej sumy pieniężnej. Jednakże gdyby przywrócenie stanu poprzedniego było niemożliwe albo gdyby pociągało za sobą dla zobowiązanego nadmierne trudności lub koszty, roszczenie poszkodowanego ogranicza się do świadczenia w pieniądzu.

Jeżeli naprawienie szkody ma nastąpić w pieniądzu, wysokość odszkodowania powinna być ustalona według cen z daty ustalenia odszkodowania, chyba że szczególne okoliczności wymagają przyjęcia za podstawę cen istniejących w innej chwili.

W stosunkach między osobami fizycznymi zakres obowiązku naprawienia szkody może być stosownie do okoliczności ograniczony, jeżeli ze względu na stan majątkowy poszkodowanego lub osoby odpowiedzialnej za szkodę wymagają takiego ograniczenia zasady współżycia społecznego.

W razie uszkodzenia ciała lub wywołania rozstroju zdrowia naprawienie szkody obejmuje wszelkie wynikłe z tego powodu koszty. Na żądanie poszkodowanego zobowiązany do naprawienia szkody powinien wyłożyć z góry sumę potrzebną na koszty leczenia, a jeżeli poszkodowany stał się inwalidą, także sumę potrzebną na koszty przygotowania do innego zawodu.

Jeżeli poszkodowany utracił całkowicie lub częściowo zdolność do pracy zarobkowej albo jeżeli zwiększyły się jego potrzeby lub zmniejszyły widoki powodzenia na przyszłość, może on żądać od zobowiązanego do naprawienia szkody odpowiedniej renty.

Jeżeli w chwili wydania wyroku szkody nie da się dokładnie ustalić, poszkodowanemu może być przyznana renta tymczasowa.

Ograniczenie zasady pełnego odszkodowania

Ograniczenie zasady pełnego odszkodowania może wynikać z woli stron, przy czym może ono iść w dwóch kierunkach:

  • ograniczenia zakresu szkody, którą zobowiązany ma naprawić oraz ograniczenia wysokości odszkodowania.
  • rozszerzenia rozmiaru odpowiedzialności odszkodowawczej ponad zakres przewidziany w przepisach kodeksu cywilnego.

Wszystkie tego typu umowne klauzule podlegają ocenie z punktu widzenia zgodności z ustawą i zasadami współżycia społecznego.

Udowodnienie istnienia szkody

Zgodnie z ogólną zasadą rozkładu ciężaru dowodu, ciężar udowodnienia i istnienia szkody spoczywa na poszkodowanym. Jeżeli jednak w sprawie o naprawienie szkody sąd uzna, że ścisłe udowodnienie wysokości żądania jest niemożliwe lub nader utrudnione, może w wyroku zasądzić odpowiednią sumę według swej oceny opartej na rozważeniu wszystkich okoliczności sprawy. Uznanie sędziowskie nie może dotyczyć samego faktu wystąpienia szkody, który powinien zostać udowodniony przez poszkodowanego na ogólnych zasadach.

Przedawnienie

Roszczenie o naprawienie szkody wyrządzonej czynem niedozwolonym ulega przedawnieniu z upływem lat trzech od dnia, w którym poszkodowany dowiedział się albo przy zachowaniu należytej staranności mógł się dowiedzieć o szkodzie i o osobie obowiązanej do jej naprawienia. Jednakże termin ten nie może być dłuższy niż dziesięć lat od dnia, w którym nastąpiło zdarzenie wywołujące szkodę.

Jeżeli szkoda wynikła ze zbrodni lub występku, roszczenie o naprawienie szkody ulega przedawnieniu z upływem lat dwudziestu od dnia popełnienia przestępstwa bez względu na to, kiedy poszkodowany dowiedział się o szkodzie i o osobie obowiązanej do jej naprawienia.

W razie wyrządzenia szkody na osobie, przedawnienie nie może skończyć się wcześniej niż z upływem lat trzech od dnia, w którym poszkodowany dowiedział się o szkodzie i o osobie obowiązanej do jej naprawienia.

Przedawnienie roszczeń osoby małoletniej o naprawienie szkody na osobie nie może skończyć się wcześniej niż z upływem lat dwóch od uzyskania przez nią pełnoletności.

Okoliczności wyłączające bezprawność czynu

Okolicznościami wyłączającymi bezprawność czynu są:

  • zgoda poszkodowanego – np. świadome podjęcie przez niego działania na własne ryzyko,
  • działanie sprawcy w obronie koniecznej,
  • w stanie wyższej konieczności lub w warunkach dozwolonej samopomocy,
  • wykonywanie ustawowych uprawnień (np. wykonanie eksmisji, prawo do karania dziecka przez osobę sprawującą opiekę),
  • działanie z pobudek charytatywnych i altruistycznych,
  • ponadto, okolicznościami wyłączającymi winę są niepoczytalność i nieukończenie 13. roku życia.