Ustawa emerytalna: kto jest osobą niezdolną do pracy?

21 stycznia 2020
hello world!

Niezdolną do pracy jest osoba, która całkowicie lub częściowo utraciła zdolność do pracy zarobkowej z powodu naruszenia sprawności organizmu i nie rokuje odzyskania zdolności do pracy po przekwalifikowaniu.

Elementy niezdolności do pracy

Zgodnie z art. 12 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (dalej jako „ustawa emerytalna”), niezdolną do pracy w rozumieniu ustawy jest osoba, która całkowicie lub częściowo utraciła zdolność do pracy zarobkowej z powodu naruszenia sprawności organizmu i nie rokuje odzyskania zdolności do pracy po przekwalifikowaniu. Utrata zdolności do pracy zarobkowej (element ekonomiczny) jest równoznaczna z obiektywnym pozbawieniem danej osoby możliwości zarobkowania. Obok elementu ekonomicznego wyróżnia się także element biologiczny, czyli naruszenie sprawności organizmu. Naruszenie to jest stopniowalne w kontekście jego skutków. Odnosi się to do utraty w znacznym stopniu zdolności do pracy zgodnej z poziomem posiadanych kwalifikacji oraz utraty zdolności do wykonywania jakiejkolwiek pracy. Najwyższym stopniem naruszenia sprawności organizmu jest niezdolność do samodzielnej egzystencji, której ryzyko nie ma jednak formalnego związku z ryzykiem niezdolności do pracy.

Niemożność wykonywania pracy spowodowana innymi przyczynami niż naruszenie sprawności organizmu w stopniu powodującym niezdolność do zarobkowania nie jest niezdolnością do pracy w rozumieniu art. 12 ust. 1 ustawy emerytalnej (wyrok Sądu Najwyższego z 16 października 2014 r., sygn. II UK 36/14). Podobnie ma się kwestia w przypadku samego istnienia schorzeń powodujących konieczność pozostawania w stałym leczeniu. Nie stanowi to samodzielnej przyczyny uznania częściowej niezdolności do pracy (wyrok Sądu Najwyższego z 12 lipca 2005 r., sygn. II UK 288/04). Pomimo tego, że okresowo może skutkować czasową niezdolnością do pracy. Takie uzasadnienie można znaleźć w wyroku Sądu Najwyższego z 13 marca 2012 r., sygn. II UK 316/11.

Całkowita niezdolność

Całkowicie niezdolną do pracy jest osoba, która utraciła zdolność do wykonywania jakiejkolwiek pracy (art. 12 ust. 2 ustawy emerytalnej). Przy czym zgodnie z art. 13 ust. 4 ustawy zachowanie zdolności do pracy w warunkach określonych w przepisach o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych nie stanowi przeszkody do orzeczenia całkowitej niezdolności do pracy. Oznacza to, że możliwość uznania całkowitej niezdolności do pracy jest wykluczona przy zachowaniu choćby ograniczonej zdolności do pracy w tzw. normalnych warunkach. Przesłanka niezdolności do jakiejkolwiek pracy odnosi się do każdego zatrudnienia w innych warunkach niż specjalnie stworzone na stanowiskach pracy odpowiednio przystosowanych do stopnia i charakteru naruszenia sprawności organizmu (wyrok Sądu Najwyższego z 13 października 2009 r., sygn. II UK 106/09).

Kryteria „całkowitej niezdolności”

Co należy brać pod uwagę, dokonując analizy pojęcia "całkowita niezdolność do pracy"? Według SN liczy się zarówno kryterium biologiczne, jak i ekonomiczne. To pierwsze wiąże się ze stanem organizmu dotkniętego schorzeniami naruszającymi jego sprawność w stopniu powodującym całkowitą niezdolność do jakiejkolwiek pracy. Kryterium ekonomiczne odnosi się natomiast do całkowitej utraty zdolności do zarobkowania wykonywaniem jakiejkolwiek pracy. Obiektywna możliwość podjęcia dotychczasowego lub innego zatrudnienia, zgodnie z poziomem kwalifikacji, wykształcenia, wieku i predyspozycji psychofizycznych, może być brana pod uwagę tylko w określonych warunkach. Tylko bowiem wówczas, gdy pobierający rentę jest nadal niezdolny do pracy z medycznego punktu widzenia. Te aspekty muszą występować łącznie (wyrok Sądu Najwyższego z 26 maja 2010 r., sygn. II UK 353/09).

Niezdolność częściowa do pracy

Zgodnie z art. 12 ust. 3 ustawy emerytalnej częściowo niezdolną do pracy jest osoba, która w znacznym stopniu utraciła zdolność do pracy zgodnej z poziomem posiadanych kwalifikacji. Sens wyodrębnienia tej konstrukcji można upatrywać m.in. w zapobieganiu sytuacjom, w których ubezpieczeni o wyższych kwalifikacjach po utracie zdolności do ich zarobkowego wykorzystania zmuszeni byliby podjąć pracę niżej kwalifikowaną, wobec braku środków do życia (tak I. Jędrasik-Jankowska, Pojęcia..., s. 280-281). Wymóg utraty zdolności do pracy zgodnej z posiadanymi kwalifikacjami w stopniu znacznym wskazuje na możliwość zachowania nieznacznej zdolności do takiej pracy. Istnieniu częściowej niezdolności do pracy nie przeczy zatem wykonywanie pracy zgodnej z kwalifikacjami, choć w rozmiarze odpowiadającym tej nieznacznej zdolności (wyrok Sądu Najwyższego z 18 maja 2010 r.,  sygn. I UK 22/10).

Interpretacja „pracy zgodnej z poziomem posiadanych kwalifikacji”

Przy interpretacji pojęcia "pracy zgodnej z poziomem posiadanych kwalifikacji” wyróżnić można dwie kwalifikacje. Są nimi:

  • kwalifikacje w ujęciu formalnym (odzwierciedlające zakres i rodzaj przygotowania zawodowego; udokumentowane świadectwami, dyplomami, zaświadczeniami); oraz
  • kwalifikacje rzeczywiste (czyli wiedza i umiejętności faktyczne).

Przy ocenie niezdolności do pracy dla celów rentowych uwzględniać należy głównie kwalifikacje rzeczywiste. Do czego zatem sprowadza się istota problemu? Należy stwierdzić, w jakim stopniu wiedzę i umiejętności, którymi dysponuje dana osoba, można wykorzystać w pracy. Mimo zaistniałych ograniczeń sprawności organizmu. Innymi słowy, o poziomie posiadanych kwalifikacji do pracy nie decyduje jedynie wykształcenie. Ważna jest także uzyskana poprzez przyuczenie do zawodu umiejętność wykonywania specjalistycznej, kwalifikowanej pracy – także pracy fizycznej. Warto zapoznać się z wyrokiem SN z 7 września 2017 r. (sygn. III UK 200/16). Sąd wskazał, że pojęcie kwalifikacji zawodowych nie jest ograniczone tylko do zawodu uzyskanego w szkole zawodowej. Nie ogranicza się także do dotychczasowego miejsca wykonywania pracy.

Przeczytaj również:
Wypadek przy pracy – pojęcie oraz tryb ustalania okoliczności i przyczyn

Przekwalifikowanie

W wyroku z 30 listopada 2000 r. (sygn. II UKN 99/00) Sąd Najwyższy uznał, że brak możliwości wykonywania pracy dotychczasowej nie jest wystarczający do stwierdzenia częściowej niezdolności do pracy w sytuacji, gdy jest możliwe podjęcie innej pracy w tym samym zawodzie bez przekwalifikowania lub przy pozytywnym rokowaniu co do możliwości przekwalifikowania zawodowego. Inaczej mówiąc, niezdolność do wykonywania pracy dotychczasowej jest warunkiem koniecznym ustalenia prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy. Nie jest jednak warunkiem wystarczającym, jeżeli wiek, poziom wykształcenia i predyspozycje psychofizyczne usprawiedliwiają rokowanie, że mimo upośledzenia organizmu możliwe jest podjęcie innej pracy w tym samym zawodzie albo po przekwalifikowaniu zawodowym.

chevron-down
Copy link