Darowizna do majątku wspólnego a podatek

Czy w sytuacji, gdy dojdzie do zawarcia umowy darowizny wejdzie ona do majątku wspólnego, powstaje obowiązek podatkowy po stronie drugiego małżonka? Tą kwestią zajął się Wojewódzki Sąd Administracyjny.

W dniu 15 stycznia 2018 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny orzekał w następującej materii, mianowicie:

„Czy w przypadku zawarcia umowy darowizny z osobą obdarowaną pozostającą w związku małżeńskim, w sytuacji kiedy przedmiot darowizny zgodnie z postanowieniem darczyńcy wejdzie w skład majątku wspólnego, obowiązek podatkowy z tytułu podatku od spadków i darowizn powstaje wobec drugiego ze współmałżonków i czy od nabytego w ten sposób przysporzenia majątkowego winno nastąpić ustalenie zobowiązania podatkowego?”.

Jak brzmią przepisy?

Punktem wyjścia dla rozstrzygnięcia tak zdefiniowanej kwestii jest przywołanie art. 1 ust. 1 pkt 2 ustawy o podatku od spadków i darowizn (upsd) wedle którego generalnie podatkowi od spadków i darowizn podlega nabycie w drodze darowizny przez osoby fizyczne własności rzeczy znajdujących się na terytorium Polski lub praw majątkowych wykonywanych na tym terytorium (w tym również udziałów w spółce z o.o.).

Zgodnie zaś z art. 9 ust. 1 pkt 1 ustawy, jeżeli nabywcą rzeczy lub praw majątkowych jest osoba zaliczona do I grupy podatkowej, opodatkowaniu podlega otrzymanie przez nabywcę od jednej osoby własności rzeczy i praw majątkowych o wartości przekraczającej określoną kwotę wolną od podatku. Zaliczenie do grupy podatkowej następuje według osobistego stosunku nabywcy do osoby, od której lub po której zostały nabyte rzeczy lub prawa majątkowe. I tak do I grupy podatkowej zalicza się małżonka, zstępnych (np. dzieci), wstępnych (np. rodziców, dziadków), pasierba, zięcia, synową, rodzeństwo, ojczyma, macochę i teściów.

Kiedy ma miejsce zwolnienie od podatku?

Niezależnie od zwolnienia wskazanego w art. 9 ust. 1 pkt 1 upsd, zgodnie z art. 4a ust. 1 pkt 1 ustawy w przypadku, gdy przedmiotem darowizny otrzymanej przez małżonka, zstępnych, wstępnych, pasierba, rodzeństwo, ojczyma lub macochę jest własność rzeczy lub prawa majątkowe (niebędące środami pieniężnymi), darowizna ta jest zwolniona od podatku, jeżeli nabycie zgłoszone zostanie właściwemu naczelnikowi urzędu skarbowego w terminie 6 miesięcy od dnia powstania obowiązku podatkowego.

Obowiązek podatkowy powstaje przy nabyciu w drodze darowizny - z chwilą złożenia przez darczyńcę w formie aktu notarialnego, a w razie zawarcia umowy bez zachowania przewidzianej formy - z chwilą spełnienia przyrzeczonego świadczenia; jeżeli ze względu na przedmiot darowizny przepisy wymagają szczególnej formy dla oświadczeń obu stron, obowiązek podatkowy powstaje z chwilą złożenia takich oświadczeń (art. 6 ust. 1 pkt 4 upsd).

Czym jest umowa darowizny?

Ustawa o podatku od spadków i darowizn nie reguluje instytucji darowizny, dlatego niezbędne jest sięgnięcie do przepisów Kodeksu cywilnego. Zgodnie z art. 888 § 1 tej ustawy przez umowę darowizny darczyńca zobowiązuje się do bezpłatnego świadczenia na rzecz obdarowanego kosztem swego majątku. Art. 890 § 1 k.c. stanowi zaś, że oświadczenie darczyńcy powinno być złożone w formie aktu notarialnego. Jednakże umowa darowizny zawarta bez zachowania tej formy staje się ważna, jeżeli przyrzeczone świadczenie zostało spełnione (przepisy powyższe nie uchybiają przepisom, które ze względu na przedmiot darowizny wymagają zachowania szczególnej formy dla oświadczeń obu stron - § 2).

Przepisy kodeksu rodzinnego i opiekuńczego

W przypadku jeśli przedmiot darowizny wszedł do majątku wspólnego małżonków organ podatkowy wskazał na uregulowania ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy, dotyczące małżeńskiej majątkowej wspólności ustawowej. Zgodnie z art. 31 KRiO jest to ustrój powstający z mocy prawa, z chwilą zawarcia małżeństwa i obejmuje przedmioty majątkowe nabyte w czasie jej trwania przez oboje małżonków lub przez jednego z nich. Małżeńska wspólność ustawowa jest specyficznym rodzajem współwłasności łącznej. Charakteryzuje się tym, że jest to współwłasność bezudziałowa.

W czasie trwania wspólności żaden z małżonków nie może rozporządzać swoimi prawami do majątku wspólnego i nie może wyzbyć się ich na rzecz osób trzecich, żaden z małżonków nie może rozporządzać ani zobowiązywać się do rozporządzania udziałem, który w razie ustania wspólności przypadnie mu w majątku wspólnym lub w poszczególnych przedmiotach należących do tego majątku, a w czasie trwania wspólności nie może żądać podziału majątku wspólnego (art. 35 KRiO). Jednakże w myśl art. 43 KRiO oboje małżonkowie mają równe udziały w majątku wspólnym. Biorąc powyższe pod uwagę organy podatkowe przyjęły, iż w przedmiotowej umowie darowizny faktycznymi obdarowanymi byli oboje małżonkowie.

Wspólność majątkowa ma charakter łączny

W doktrynie wskazuje się, iż w czasie trwania wspólności majątkowej ma ona charakter łączny, a "udział" w istniejącym majątku wspólnym jest złożoną, kompleksową sytuacją prawną małżonka. Taka sytuacja podlega ochronie zarówno, jako całość, jak i w odniesieniu do poszczególnych składników majątku wspólnego. W konsekwencji można mówić o prawie do równego udziału w majątku wspólnym. Każde z małżonków ma mianowicie równy, ekwiwalentny interes prawny, dotyczący ochrony jego "prawa do równego udziału", a jedynie jednym z aspektów jest możliwość ustania w przyszłości wspólności majątkowej i wyodrębnienia się wówczas równych - co do zasady - ułamkowych udziałów.

W przepisie art. 43 § 1 KRiO wyrażono zasadę równych udziałów w szerokim ujęciu. Dotyczy ona nie tylko sytuacji w chwili zniesienia wspólności, ale ponadto wskazuje, że małżonkowie w czasie trwania wspólności tworzą majątek wspólny. Mają oni do niego równe uprawnienia, mające w czasie trwania wspólności nierozdzielny (niesamodzielny) charakter. Przepis art. 43 § 1 KRiO dotyczy w istocie:

  • po pierwsze, czasu, w którym istnieje jeszcze majątek wspólny małżonków
  • po drugie, odnosi się do czasu po ustaniu wspólności, kiedy nie ma już majątku wspólnego,

a więc ściśle rzecz biorąc nie mogą istnieć udziały w "nieistniejącym" de iure majątku. Udziały te mają postać ułamków o wartościach, co do zasady, liczbowych równych.

Co wchodzi w skład majątku wspólnego?

W skład majątku należącego do każdego z małżonków wchodzi udział w majątku wspólnym małżonków oraz ich majątki osobiste. To, iż ustrój wspólności ustawowej ma charakter wspólności łącznej, a poszczególne uprawnienia mają postać współuprawnień, przysługujących niepodzielnie obojgu małżonkom, nie oznacza, iż majątek wchodzący w skład tej wspólności należy do jakiegoś jednego i innego, a także różnego od małżonków podmiotu. Wymaga bowiem podkreślenia, iż pomimo trwania wspólności każdy z małżonków ma zarówno prawo do udziału tak w całym majątku wspólnym jak i w odniesieniu do poszczególnych składników majątku wspólnego.

Z przedstawionej perspektywy uprawniona jest ocena, że co do zasady przedmioty majątkowe nabyte przez małżonka w drodze darowizny nie są objęte wspólnością majątkową, chyba że zgodnie z wolą darczyńcy.
Przyjmując scenariusz, iż darowiznę otrzymał każdy z małżonków, to z mocy art. 5 upsd powstał obowiązek podatkowy w zakresie nabytych w ten sposób przez skarżącą praw majątkowych. Skorzystanie przez jednego z małżonków ze zwolnienia podatkowego z racji przynależności do tzw. grupy "0" nie wyłącza, jak słusznie zauważa organ odwoławczy, opodatkowania darowizny otrzymanej przez małżonka zaliczonego do I grupy podatkowej.

Więź małżonków silniejsza od więzi współwłaścicieli

Powyższe rozwiązanie nie ingeruje w charakter więzi łączącej małżonków, która jest silniejsza w porównaniu z - uregulowaną w prawie rzeczowym - więzią łączącą "ułamkowych" współwłaścicieli rzeczy wspólnej. Uzasadnia to jej niepodzielny charakter. Każdy z małżonków jest mianowicie niepodzielnie współuprawniony do całego majątku, a nie tylko do jego ułamkowej części. Powszechnie używany termin "współwłasność" małżeńska jest z reguły nieadekwatny do unormowań kształtujących wspólność łączną. Bardziej odpowiednia w wypadku takiej wspólnoty jest "wspólność łączna". Mamy tu do czynienia nie ze współwłasnością jednej rzeczy, lecz ze wspólnością masy majątkowej.

 

Potrzebujesz wzoru umowy darowizny? Możesz zupełnie bezpłatnie i bez pomocy prawnika stworzyć ją w naszym Generatorze Umów.