Masz prawo zachować milczenie – o prawach Mirandy słów kilka

Wszyscy znamy formułkę wypowiadaną przez policjantów w filmach amerykańskich podczas zatrzymania: „Masz prawo zachować milczenie. Wszystko, co powiesz, może zostać wykorzystane przeciwko tobie…” Czy to tylko wymysł reżyserów zza wielkiej wody, czy prawny wymóg?

Prawa Mirandy – geneza

Prawa Mirandy wzięły swoją nazwę od nazwiska Ernesto Mirandy. Aresztowano go 13 marca 1963 roku w Phoenix w Arizonie pod zarzutem gwałtu i porwania 18-letniej Lois Ann Jameson. Podczas przesłuchania policja nie pouczyła go o przysługujących mu prawach. Nie poinformowali go, że ma prawo do adwokata. Mało tego, otrzymał on informację, że został rozpoznany przez ofiarę, co nie było zgodne z prawdą. Miranda przyznał się do obu przestępstw. Sąd Hrabstwa Maricopa uznał go za winnego, mimo że jedynym dowodem w sprawie były jego własne zeznania.

Budynek Sądu Hrabstwa Maricopa

Sąd Najwyższy Arizony, jako sąd apelacyjny, utrzymał wyrok sądu I instancji. Dopiero Sąd Najwyższy Stanów Zjednoczonych obalił wyrok. Uznał, że zeznania Mirandy nie mogły być dowodem w sprawie. Pozbawiono go bowiem prawa do obrony. Zdaniem Sądu Najwyższego zażądanie przez oskarżonego obecności adwokata powoduje, że przesłuchanie należy przerwać. Nieprzerwanie wiąże się z tym, że zdobyte w ten sposób dowody nie mogą zostać wykorzystane. To właśnie stało się przyczynkiem do stworzenia listy Praw Mirandy, które od tej pory są odczytywane każdemu zatrzymanemu.

W ponownym procesie Ernesto Mirandę skazano na 20 do 30 lat za gwałt. W tym postępowaniu nie użyto już jego zeznań, zdobyto natomiast inne dowody oraz zeznania świadków. Mirandę zwolniono warunkowo w 1972 roku. Zaczął zarabiać na życie, sprzedając wydrukowane prawa Mirandy ze swoim autografem. Nie cieszył się jednak wolnością zbyt długo. Zaledwie 4 lata później zasztyletowano go w bójce podczas gry w karty. Zabójca Mirandy został pouczony o przysługujących mu prawach.

Grób Ernesto Mirandy

Prawa Mirandy – brzmienie

Formułka znana z filmów, najczęściej odczytywana lub wygłaszana przez policjanta, brzmi dokładnie tak:

  1. You have the right to remain silent (masz prawo do milczenia).
  2. Anything you say can be used against you in a court of law (wszystko, co zeznasz, może być użyte przeciwko tobie w trakcie procesu).
  3. You have the right to have an attorney present now and during any future questioning (masz prawo do obecności adwokata podczas aresztowania i przy przesłuchaniach).
  4. If you cannot afford an attorney, one will be appointed to you free of charge if you wish (masz prawo do adwokata z urzędu, jeśli nie masz środków na wynajęcie własnego).

Prawa Mirandy w Polsce?

W Polsce oczywiście nie obowiązuje powyższa lista stanowiąca prawa Mirandy. Nie oznacza to jednak, że oskarżony nie ma żadnych praw. Kodeks postępowania karnego wyróżnia kilka pouczeń, które należy przedstawić oskarżonemu przed przystąpieniem do przesłuchania. Lista pouczeń o uprawnieniach i obowiązkach podejrzanego w postępowaniu karnym stanowi załącznik do rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości w sprawie określenia wzoru pouczenia o uprawnieniach i obowiązkach podejrzanego w postępowaniu karnym. Pouczenie przedstawia się podejrzanemu przed przystąpieniem do przesłuchania. Podpisanie pouczenia przez podejrzanego oznacza zrozumienie przez niego przysługujących mu praw.

Podejrzany przede wszystkim ma prawo do składania wyjaśnień, w tym również na piśmie. Może jednak bez podania przyczyny odmówić składania wyjaśnień albo odpowiedzi na niektóre pytania. Jeśli wezwano go do osobistego stawiennictwa, jedynie zwolnienie od lekarza sądowego może usprawiedliwić jego nieobecność. W pilnych wypadkach oskarżonego można wezwać telefonicznie lub w inny sposób.

Oskarżony ma prawo do korzystania z pomocy wybranego przez siebie obrońcy. Jeżeli jednak wykaże, że nie stać go na obrońcę, sąd może wyznaczyć obrońcę z urzędu. Oskarżony może mieć jednocześnie maksymalnie trzech obrońców. W wypadku skazania lub warunkowego umorzenia postępowania podejrzanego można obciążyć kosztami obrony z urzędu. Na żądanie podejrzanego obrońca może uczestniczyć w jego przesłuchaniu.

Oskarżonemu niewładającemu wystarczająco językiem polskim przysługuje prawo do bezpłatnego tłumacza, również w kontaktach z obrońcą.

Oskarżony ma prawo do informacji o treści zarzutów, ich uzupełnieniu i zmianach oraz kwalifikacji prawnej zarzucanego mu przestępstwa.

Oskarżonemu przysługuje też prawo do składania wniosków o dokonanie czynności śledztwa lub dochodzenia, np. o przesłuchanie świadka, dopuszczenie biegłego itp.

Oskarżony ma prawo dostępu do akt sprawy. Może sporządzać ich odpisy i fotokopie, również po zakończeniu postępowania przygotowawczego. Dostępu do akt sprawy można odmówić jedynie ze względu na ważny interes państwa lub dobro postępowania.

Oskarżony może również złożyć wniosek o skierowanie sprawy do postępowania mediacyjnego w celu pogodzenia się z pokrzywdzonym. Może też uzgodnić z prokuratorem wniosek o wydanie wyroku i wymierzenie przez sąd ustalonych kar lub innych środków, które sąd może uwzględnić, jeśli pokrzywdzony się temu nie sprzeciwi.

Obowiązki podejrzanego

Podejrzany nie ma obowiązku dowodzenia swojej niewinności ani obowiązku dostarczenia dowodów na swoją niekorzyść. Musi natomiast poddać się:

  • oględzinom ciała i badaniom połączonym z naruszeniem ciała, pobraniu odcisków palców, fotografowaniu oraz okazaniu innym osobom,
  • badaniom psychologicznym i psychiatrycznym oraz badaniom połączonym z dokonaniem zabiegów na ciele, z wyjątkiem chirurgicznych, pod warunkiem, że nie zagraża to zdrowiu, jeżeli przeprowadzenie tych badań jest niezbędne,
  • pobraniu przez policjanta wymazu ze śluzówki policzków, o ile to konieczne i nie zagraża zdrowiu.

Niespełnienie tych obowiązków może prowadzić do zatrzymania i przymusowego doprowadzenia podejrzanego, jak również skutkować zastosowaniem wobec niego w niezbędnym zakresie siły fizycznej lub środków technicznych służących obezwładnieniu.

Ponadto podejrzany musi również:

  • stawiać się na każde wezwanie i zawiadamiać organ prowadzący postępowanie o każdej zmianie miejsca zamieszkania lub pobytu trwającego dłużej niż 7 dni,
  • wskazać adres, na który kierowana będzie korespondencja,
  • wskazać adresata dla doręczeń w kraju, kiedy przebywa za granicą,
  • podać nowy adres w wypadku zmiany miejsca zamieszkania lub pobytu.