Jak wnioskować o przyznanie prawnika z urzędu?

7 listopada 2019
/

Każda osoba, która znajduje się w trudnej sytuacji finansowej, może zostać zwolniona z kosztów sądowych oraz bezpłatnie korzystać podczas procesu z pomocy adwokata lub radcy prawnego. Oznacza to, że osoba taka może wystąpić o przyznanie prawnika z urzędu. Jak tego dokonać?

Podmioty uprawnione – postępowanie cywilne

Zgodnie z art. 117 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego (dalej jako „kpc”), zarówno strona zwolniona od kosztów sądowych w całości lub w części, jak i strona, która z takiego zwolnienia nie korzysta, może domagać się ustanowienia adwokata lub radcy prawnego. Możliwość taka przysługuje podmiotom niezwolnionym od kosztów sądowych gdy:

  • osoba fizyczna złoży oświadczenie, z którego wynika, że nie jest w stanie ponieść kosztów wynagrodzenia adwokata lub radcy prawnego bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 117 § 2 kpc);
  • osoba prawna lub inna jednostka organizacyjna, której ustawa przyznaje zdolność sądową, wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie kosztów wynagrodzenia adwokata lub radcy prawnego (art. 117 § 3 kpc).

Sam wniosek można złożyć właściwie na każdym etapie toczącego się postępowania. Nie ma również przeszkód, by wniosek o ustanowienie adwokata lub radcy prawnego został zgłoszony do sądu, zanim jeszcze zostanie wniesiony pozew.

Wniosek i oświadczenie majątkowe

Wniosek o ustanowienie adwokata lub radcy prawnego strona zgłasza wraz z wnioskiem o zwolnienie od kosztów sądowych lub osobno. Można to zrobić zarówno na piśmie, jak i ustnie do protokołu. W sądzie, w którym sprawa ma być wytoczona lub już się toczy (art. 117 § 4 kpc). Co istotne, osoba fizyczna powinna dołączyć do takiego wniosku oświadczenie obejmujące szczegółowe dane o swoim stanie rodzinnym, majątku, dochodach i źródłach utrzymania. Oświadczenie takie należy sporządzić wg ustalonego przez Ministerstwo wzoru. Jest on dostępny w budynku sądu w Biurze Obsługi Interesanta. Dokument można również pobrać ze strony internetowej: http://bip.ms.gov.pl/pl/formularze/formularze-pism-procesowych-w-postepowaniu-cywilnym/

W oświadczeniu należy podać wszelkie informacje o stanie rodzinnym (imiona, daty urodzenia, stopień pokrewieństwa) oraz dochodach i źródłach utrzymania (pracodawcy i wysokość zarobków). Trzeba również wskazać posiadane nieruchomości (również współwłasność), wartościowe przedmioty (o wartości wyższej niż 10 tys. zł) i posiadane oszczędności (lokaty, obligacje itp.). Nie można także zapomnieć o stałych kosztach utrzymania (opłaty, koszty leczenia, raty kredytów). W miarę możliwości warto do takiego oświadczenia dołączyć dokumenty, które potwierdzą podane przez nas informacje. Może to być np. zaświadczenie o zarobkach czy rachunki za gaz. Jeżeli wniosek o ustanowienie adwokata lub radcy prawnego składany jest łącznie z wnioskiem o zwolnienie od kosztów sądowych, osoba fizyczna dołącza tylko jedno oświadczenie.

Uwzględnienie wniosku

Zgodnie z art. 117 § 5 kpc, sąd uwzględni wniosek, jeżeli udział adwokata lub radcy prawnego w sprawie uzna za potrzebny. Strona natomiast nie byłaby w stanie ponieść kosztów jego wynagrodzenia bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny.

Co istotne, podstawą oddalenia wniosku nie może być skorzystanie przez osobę fizyczną z nieodpłatnej pomocy prawnej lub nieodpłatnego poradnictwa obywatelskiego. Mowa o tym w ustawie z dnia 5 sierpnia 2015 r. o nieodpłatnej pomocy prawnej, nieodpłatnym poradnictwie obywatelskim oraz edukacji prawnej (Dz. U. z 2019 r. poz. 294).

Zgodnie z art. 118 § 2 kpc, adwokat lub radca prawny ustanowiony przez sąd jest obowiązany zastępować stronę do prawomocnego zakończenia postępowania. Chyba że z postanowienia sądu wynika, iż obowiązek zastępowania strony ustaje wcześniej.

Podmioty uprawnione – postępowanie karne

W toku postępowania karnego oskarżonemu (oraz podejrzanemu) przysługuje prawo do obrony, którego jednym z przejawów jest prawo do ustanowienia obrońcy. Zgodnie z art. 78 § 1 Kodeksu postępowania karnego (dalej jako „kpk”), oskarżony, który nie ma obrońcy z wyboru, może żądać, aby mu wyznaczono obrońcę z urzędu. Musi on jednak w sposób należyty wykazać, że nie jest w stanie ponieść kosztów obrony bez uszczerbku dla niezbędnego utrzymania siebie i rodziny. Podstawą odmowy wyznaczenia obrońcy z urzędu nie może być skorzystanie przez oskarżonego z nieodpłatnej pomocy prawnej lub nieodpłatnego poradnictwa obywatelskiego, o których mowa w ustawie o nieodpłatnej pomocy prawnej, nieodpłatnym poradnictwie obywatelskim oraz edukacji prawnej. Przepis ten stosuje się odpowiednio w sytuacji, gdy oskarżony żąda wyznaczenia obrońcy z urzędu w celu dokonania określonej czynności procesowej (art. 78 § 1a kpk).

Przymus adwokacko-radcowski

Co do zasady osoba występująca w sądzie może to robić samodzielnie. Jest jednak kilka sytuacji, gdy ze względu na ich powagę w naszym imieniu musi wystąpić profesjonalny pełnomocnik. Przymus adwokacko-radcowski występuje zarówno w postępowaniu cywilnym, karnym, jak i administracyjnym. Jego celem jest przede wszystkim zapewnienie profesjonalnej pomocy adwokata bądź radcy prawnego. Mowa w szczególności o najtrudniejszych i najbardziej złożonych etapach postępowania sądowego. W takich sytuacjach również osobom niezamożnym przysługuje możliwość ubiegania się o profesjonalnego pełnomocnika.

Przeczytaj również:
Kiedy profesjonalny pełnomocnik jest niezbędny?