Przywłaszczenie autorstwa – konsekwencje

25 października 2019
/

Niezależnie od roszczeń cywilnoprawnych pewne rodzaje naruszeń autorskich praw osobistych i majątkowych oraz praw pokrewnych stanowią czyny zabronione podlegające odpowiedzialności karnej. Jakie konsekwencje takich działań przewiduje polskie prawo?

Istota naruszenia praw autorskich

Zgodnie z poglądami Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego, wprowadzenie odpowiedzialności karnej w tym obszarze uzasadniane jest celami polityki publicznej. Sankcje mają służyć ochronie interesu szerszego niż prywatny, np. ochronie inwestycji dokonywanych przez przemysły twórcze, zapewnieniu stabilnego funkcjonowania rynków kreatywnych, wspieraniu rozwoju międzynarodowych stosunków gospodarczych czy też prewencji przed zorganizowaną działalnością przestępczą (Odpowiedzialność karna za naruszenie praw autorskich. Tezy na Czwarte Forum Prawa Autorskiego, 2013, www.prawoautorskie.gov.pl, dostęp: 25.01.2019 r.).

Obecnie zakres odpowiedzialności karnej rozciąga ją na wszystkie typowo występujące naruszenia. Są nimi: plagiat, zniekształcenie utworu, rozpowszechnianie bez uprawnienia, czy powielanie celem bezprawnego rozpowszechnienia. Wszystkie te czyny, zgodnie z przepisami ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych, stanowią przestępstwa.

Przywłaszczenie autorstwa

Zgodnie z art. 115 ust. 1 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych (dalej jako „upa”), kto przywłaszcza sobie autorstwo albo wprowadza w błąd co do autorstwa całości lub części cudzego utworu albo artystycznego wykonania, podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 3. Znamieniem przedmiotowym pierwszego czynu jest przypisanie sobie przez sprawcę autorstwa cudzego utworu lub cudzego artystycznego wykonania. Przypisanie takie można uznać za przejęcie twórczych i indywidualnych cech cudzego utworu i uznanie ich za własne. Będzie to też podjęcie działań, w wyniku których sprawca traktuje dzieło innej osoby jako pochodzące od siebie. Może ono polegać na umieszczeniu danych identyfikacyjnych sprawcy (nazwisko, pseudonim) na egzemplarzach utworu. Może także przyjąć postać rozpowszechnienia cudzego utworu przez sprawcę w okolicznościach, które wyraźnie wskażą odbiorcy, że to sprawca jest autorem dzieła.

Plagiat częściowy i całościowy

Przywłaszczenie autorstwa może odnosić się zarówno do całości utworu (tzw. plagiat całościowy), jak i jego dowolnej części. Pod warunkiem, że przejawiają się w niej twórcze i indywidualne cechy dzieła – plagiat częściowy. Co istotne, zakres przywłaszczenia autorstwa nie ma znaczenia dla samego bytu przestępstwa. Może jednak mieć wpływ na stopień szkodliwości społecznej czynu. Tym samym może zatem wpływać na wymiar kary. Specyficzną postacią plagiatu częściowego jest umieszczenie we własnym utworze cytatów z cudzego utworu bez ich wyodrębnienia oraz odpowiedniego wskazania twórcy i źródła.

Zgodnie z wyrokiem Sądu Najwyższego z 29 grudnia 1971 r. (sygn. I CR 191/71), oznaczenie cytatu powinno być na tyle precyzyjne, aby wyjaśniać zasadę i sposób wykorzystania utworu. Nie spełnia tych wymogów samo umieszczenie utworu w spisie literatury. Jednak uznaje się za dopuszczalne takie zachowanie twórcy, który wprawdzie nie oznacza przytoczenia w sposób zwyczajowo przyjęty (np. cudzysłowem lub kursywą), ale daje odbiorcy dostatecznie czytelny sygnał, gdzie i w jakim wymiarze posłużył się przytoczeniem. Przykładem może być wstawienie informacji, że przedstawione w poprzednim akapicie tekstu rozumowanie pochodzi od innego autora.

Przeczytaj również:
Granica pomiędzy cytowaniem a plagiatem

Odrębną postacią przywłaszczenia autorstwa jest sytuacja, gdy sprawca sporządza opracowanie cudzego dzieła (np. tłumaczenie obcojęzycznego utworu literackiego). Później natomiast ogłasza je jako dzieło własne. Jest to tzw. plagiat adaptacyjny.

Integralność utworu

Artykuł 115 ust. 2 uop stanowi, że grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 3 podlega także ten, kto rozpowszechnia bez podania nazwiska lub pseudonimu twórcy cudzy utwór w wersji oryginalnej albo w postaci opracowania, artystyczne wykonanie albo publicznie zniekształca taki utwór, artystyczne wykonanie, fonogram, wideogram lub nadanie.

W drugiej części przepisu wskazano na przestępstwo polegające na publicznym zniekształceniu utworu. Pojęcie zniekształcenia należy utożsamiać z naruszeniem integralności dzieła. Polega ono na zmianie treści lub formy utworu bez uzyskania zezwolenia osoby uprawnionej. W praktyce będzie chodziło przede wszystkim o niedozwolone skróty, uzupełnienia, zafałszowania, adaptacje czy przeróbki. Takie, które zmieniają utwór niezgodnie z jego wymową i intencjami autora. Jednak w myśl wyroku Sądu Apelacyjnego w Krakowie z 29 października 1997 r. (syng. I ACa 477/97), nie każda zmiana dowolnego elementu utworu narusza prawo do jego integralności [...], lecz tylko taka zmiana, która «zrywa» lub «osłabia» więź twórcy z utworem.

Utwór w zniekształconej postaci musi zostać udostępniony publicznie, tzn. wobec osób, które nie tworzą z udostępniającym zamkniętej grupy opartej na więzach osobistych. Nie będzie więc podstawą odpowiedzialności karnej prezentacja przerobionego utworu na przyjęciu rodzinnym lub podczas imprezy towarzyskiej.