Rola biegłego psychiatry w procesie karnym

18 października 2019
/

Jeżeli w trakcie postępowania karnego organ procesowy wyrazi wątpliwość co do stanu psychicznego oskarżonego zasięga opinii biegłych psychiatrów. Jaką pełnią oni funkcję w procesie karnym?

Opinia biegłych psychiatrów

Zgodnie z art. 193 § 1 ustawy Kodeks postępowania karnego (dalej jako „kpk”), jeżeli stwierdzenie okoliczności mających istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy wymaga wiadomości specjalnych, zasięga się opinii biegłego albo biegłych. Okolicznością skutkującą koniecznością powołania biegłych psychiatrów jest jednak inna podstawa niż określona w przytoczonym przepisie. Zgodnie z art. 202 § 1 kpk, w celu wydania opinii o stanie zdrowia psychicznego oskarżonego sąd, a w postępowaniu przygotowawczym prokurator, powołuje co najmniej dwóch biegłych lekarzy psychiatrów. Innymi słowy, przesłanką powołania lekarzy psychiatrów jest konieczność poznania ich opinii o stanie zdrowia psychicznego oskarżonego. Szczególnie mowa tu o zakresie jego poczytalności.

Postanowienie o powołaniu biegłych

Postanowienie o powołaniu biegłych psychiatrów w postępowaniu przygotowawczym wydaje prokurator, w postępowaniu sądowym – sąd. Polskie przepisy przewidują wymóg powołania co najmniej dwóch biegłych psychiatrów w celu wydania opinii o stanie zdrowia psychicznego. Może być to większa liczba biegłych, ale nie jest dopuszczalne opiniowanie przez tylko jednego specjalistę. Jest jeszcze jeden Dodatkowym wymogiem jest to, że nie tylko stosowane są tu ogólne zasady dotyczące wyłączania biegłych, lecz także istnieje zakaz sporządzania opinii przez biegłych pozostających ze sobą w związku małżeńskim czy też innym stosunku, który mógłby wywołać uzasadnioną wątpliwość co do ich samodzielności (art. 202 § 4 kpk).

Przeczytaj również:
Jak wygląda praca biegłego sądowego?

Ocena zdrowia psychicznego oskarżonego

Powołanie biegłych w celu oceny stanu zdrowia psychicznego oskarżonego jest niezbędne wtedy, gdy zachodzą uzasadnione wątpliwości co do jego poczytalności (wyrok Sądu Najwyższego z 10 lipca 1972 r., sygn. I KR 125/72). Wątpliwości te mogą się pojawiać na dwóch płaszczyznach. Pierwsza z nich jest związana z wyłączeniem lub ograniczeniem w znacznym stopniu możliwości rozpoznania znaczenia czynu lub pokierowania swoim zachowaniem w chwili popełniania przestępstwa. Natomiast druga związana jest z możliwością udziału takiej osoby w postępowaniu lub ze sposobem prowadzenia obrony. Co istotne, w myśl art. 202 § 5 kpk, opinia biegłych powinna zawierać stwierdzenia dotyczące zarówno poczytalności oskarżonego w chwili popełnienia zarzucanego mu czynu, jak i jego aktualnego stanu zdrowia psychicznego. Szczególnie powinna ona wskazywać, czy stan oskarżonego pozwala mu na udział w postępowaniu i na prowadzenie obrony w sposób samodzielny i rozsądny. W razie potrzeby natomiast także musi zapewnić stwierdzenie możliwości orzeczenia lub uchylenia zastosowanych środków zabezpieczających.

Inicjatywa dowodowa biegłych lekarzy psychiatrów

Biegli lekarze psychiatrzy wyposażeni są w inicjatywę dowodową o szczególnej postaci. Na ich wniosek organ procesowy musi powołać biegłego lub biegłych innych specjalności do udziału w wydaniu opinii (art. 202 § 2 kpk), np. psychologa. Ocena istnienia konieczności powołania innego biegłego leży zatem po stronie biegłych psychiatrów. Nie należy do organu procesowego, który jest związany takim wnioskiem.

Biegły seksuolog

Niezależnie od wniosku biegłych, organ procesowy może samodzielnie zasięgnąć opinii innego biegłego (lub biegłych) w przypadku, gdy dostrzeże taką potrzebę samodzielnie. Może się tak również zdarzyć gdy przepisy prawa nakładają na niego taką konieczność. Przepisem takim jest np. art. 202 § 3 kpk. Nakazuje on powołanie do udziału w wydaniu opinii o stanie zdrowia psychicznego oskarżonego, w zakresie zaburzeń preferencji seksualnych biegłego seksuologa. Przepis ten zatem nakłada na organy procesowe obowiązek powołania oprócz dwóch biegłych psychiatrów biegłego seksuologa. Na konieczność powołania biegłego seksuologa do opiniowania wspólnie z biegłymi psychiatrami wskazał również Sąd Najwyższy (wyrok z 13 września 2016 r., sygn. IV KK 101/16).

Obserwacja w zakładzie leczniczym

Zgodnie z art. 203 § 1 kpk, w razie zgłoszenia przez biegłych takiej konieczności, badanie stanu zdrowia psychicznego oskarżonego może być połączone z obserwacją w zakładzie leczniczym tylko wtedy, gdy zebrane dowody wskazują na duże prawdopodobieństwo, że oskarżony popełnił przestępstwo. Innymi słowy, możliwość poddania oskarżonego obserwacji połączonej z badaniem biegłego dopuszczalna jest jedynie na wniosek biegłych psychiatrów, a nie biegłych innej specjalności, nawet opiniujących w trybie art. 202 § 2 i 3 kpk. Warto również zapoznać się z postanowieniem Sądu Najwyższego z dnia 1 października 2004 r., sygn. III KK 28/04. Nie jest dopuszczalne poddanie oskarżonego badaniu z urzędu przez sąd, bez uprzedniego wniosku biegłych w tym trybie. Niedopuszczalne jest również pominięcie pierwszego etapu opiniowania. Mowa zatem o pominięciu opinii biegłych po badaniu jednorazowym i wykorzystaniu takiej opinii z innego postępowania.

O potrzebie obserwacji w zakładzie leczniczym orzeka sąd, określając miejsce i czas trwania obserwacji. W postępowaniu przygotowawczym sąd orzeka na wniosek prokuratora (art. 203 § 2 kpk).

Przeczytaj również:
Niepoczytalność - cechy, pojęcie, funkcja

Przebieg obserwacji

Obserwacja w zakładzie leczniczym nie powinna trwać dłużej niż 4 tygodnie (art. 203 § 3 kpk). Na wniosek zakładu sąd może przedłużyć ten termin na czas określony, niezbędny do zakończenia obserwacji. Łączny czas trwania obserwacji w danej sprawie nie może przekroczyć 8 tygodni. O zakończeniu obserwacji biegli niezwłocznie zawiadamiają sąd.

Wykaz zakładów psychiatrycznych i zakładów leczenia odwykowego przeznaczonych do wykonywania obserwacji, w tym do wykonywania obserwacji osób pozbawionych wolności, oraz sposób finansowania obserwacji, a także warunki zabezpieczenia zakładów dla osób pozbawionych wolności, mając na uwadze potrzebę zapewnienia sprawnego toku postępowania, zawarto w rozporządzeniu Ministra Zdrowia z dnia 7 listopada 2017 r.

Przeczytaj również:
Osoby internowane w szpitalach psychiatrycznych też mają prawo do spotkań na osobności z rodziną