Klauzula siły wyższej a wykonanie umowy

30 marca 2020
hello world!

Bardzo częstym rozwiązaniem stosowanym przy redakcji umów jest wprowadzanie do ich treści rozbudowanych klauzul dotyczących „siły wyższej”. Głównym celem tego rodzaju postanowień jest zwolnienie stron od odpowiedzialności za niewykonanie bądź nienależyte wykonanie zobowiązania wskutek wystąpienia nadzwyczajnych okoliczności. Jaki wpływ ma siła wyższa na wykonanie umowy?

Niniejszy artykuł powstał przy współpracy z Kancelarią Nowakowski i Wspólnicy.

Czym jest siła wyższa?

Pojęcie siły wyższej występuje w treści wielu przepisów kodeksu cywilnego,  np. art. 433 kc. Niestety regulacje zawarte w kc nie wprowadzają definicji legalnej tego pojęcia. Tym samym nie przesądzają one z góry, jak należy rozumieć pojęcie siły wyższej. W takiej sytuacji z pomocą przychodzi nam orzecznictwo oraz doktryna prawa cywilnego.

W doktrynie siła wyższa rozumiana jest jako zjawisko o charakterze nadzwyczajnym, któremu nie można zapobiec normalnymi środkami oraz za które dłużnik nie podnosi odpowiedzialności (1).

Powyżej wspomniane kryteria spełniają w szczególności:

  • zdarzenia o podłożu naturalnym (vis naturalis), np. huragan,
  • zdarzenia o charakterze militarnym (vis armata) np. konflikt zbrojny,
  • działania władzy publicznej (fait du prince) np. akty wydane przez władzę publiczną, którym jednostka nie może się sprzeciwić.

Definiując pojęcie siły wyższej, warto zapoznać się z utrwaloną linią orzeczniczą Sądu Najwyższego (2). SN, rozstrzygając o istocie siły wyższej, kładzie akcent na 3 kryteria.

  1. Zdarzenie musi mieć charakter zewnętrzny. Chodzi więc o wszystkie sytuacje mające swe źródło poza działalnością poszczególnych podmiotów stosunku cywilnoprawnego.
  2. Zdarzenie jest niemożliwe do przewidzenia, nie chodzi jednak o absolutną niemożliwość wystąpienia danego zdarzenia. W istocie rzeczy chodzi więc o sytuacje nieoczekiwane, których przewidzenie nie jest możliwe w świetle obiektywnej oceny sytuacji.
  3. Zdarzenie jest niemożliwe do zapobieżenia. Przy ocenie tej przesłanki w szczególności chodzi o następstwa, jakie niesie za sobą dane zdarzenie oraz możliwości jego zapobieżenia przy zastosowaniu współcześnie znanych możliwości.

Przeczytaj również:
Czym jest siła wyższa?

Wystąpienie siły wyższej a zasady odpowiedzialności 

Zgodnie z ogólnymi zasadami odpowiedzialności odszkodowawczej, obowiązek naprawienia szkody ciąży na podmiocie, który wyrządził ją ze swojej winy. Wspomniana reguła wynika z treści art. 415 kc, który stanowi ogólną podstawę odpowiedzialności odszkodowawczej (ex delicto). Regulacja ta ma zastosowanie do wszystkich przypadków, w których do wystąpienia szkody doszło w skutek zawinionego zachowania jakiegoś podmiotu. Rodzi ona bowiem samoistne źródło stosunku obligacyjnego. Od wyżej opisanej odpowiedzialności deliktowej (ex delicto), odróżnia się odpowiedzialność kontraktową (ex contractu), która wynika z przepisu art. 471 kc. W tym przypadku jednak, aby doszło do wystąpienia obowiązku naprawienia szkody, wymaga się, aby wspomniana szkoda była wynikiem niewykonania bądź też nienależytego wykonania uprzednio zawartego stosunku zobowiązaniowego (np. umowy).

Zarówno odpowiedzialność z art. 415 kc, jak i 471 kc oparta jest na zasadzie winy. Pojęcie winy na gruncie przywołanych regulacji jest również tożsame. Obejmuje ona więc każdą postać winy, poza wyjątkami wynikającymi wprost z przepisów ustawy (3).  W tym miejscu rodzi się jednak pytanie: czy w przypadku wystąpienia siły wyższej możemy mówić o wystąpieniu jakiejkolwiek postaci winy?

W doktrynie podnosi się, że samo wystąpienie siły wyższej nie wyłącza z góry winy dłużnika. Zajście siły wyższej stwarza zaś domniemanie braku winy dłużnika. Możliwe jest bowiem wystąpienie sytuacji, w której dłużnik pomimo wystąpienia siły wyższej, przyczynił się w sposób zawiniony do wystąpienia samej szkody bądź miał wpływ na jej spotęgowanie (4).  Na kanwie powyższych ustaleń warto również przywołać wyrok Sądu Najwyższego z dnia 28.09.1971 r. (II CR 388/71). Skład orzekający w sprawie podkreślił, że nie można się powołać na siłę wyższą jako na okoliczność wyłączającą odpowiedzialność wtedy, gdy szkoda powstała w wyniku nieusunięcia zagrażających bezpieczeństwu skutków działania siły wyższej, jeżeli można im zapobiec przez ich zlikwidowanie lub przez skuteczne ostrzeżenie przed grożącym niebezpieczeństwem za pomocą powszechnie przyjętych środków.

Koronawirus a siła wyższa

W obecnej sytuacji wiele osób może zastanawiać się, czy pandemia koronawirusa może być kwalifikowana jako wystąpienie siły wyższej? W mojej opinii pandemia koronawirusa może stanowić przypadek wystąpienia siły wyższej. Tym samym może ona stanowić okoliczność wyłączającą odpowiedzialność strony za niewykonanie lub nienależyte wykonanie umowy.

Należy przy tym pamiętać, że strona, która chce wyłączyć lub ograniczyć swoją odpowiedzialność w takiej sytuacji  musi udowodnić, że pomiędzy niewykonaniem lub nienależytym wykonaniem zobowiązania a wystąpieniem siły wyższej istnieje adekwatny związek przyczynowy.

Przy próbie ograniczenia bądź wyłączenia odpowiedzialności wskutek wystąpienia pandemii koronawirusa istotnym może być chwila (termin) zawarcia umowy. Pierwsze wiadomości o ewentualnym zagrożeniu epidemiologicznym, które może wystąpić w Chinach, obiegły świat pod koniec 2019 r. Na początku stycznia 2020 r. wielu przedsiębiorców miało już zaś problemy z importem towarów z Chin. Było to spowodowane zamknięciem tamtejszych fabryk. Ostateczne rozprzestrzenienie się pandemii koronawirusa nastąpiło na początku marca tego roku. Próba powołania się na wystąpienie siły wyższej, w przypadku zawarcia np. umowy dostawy bądź umowy spedycji, po wystąpieniu pierwszych informacji o możliwym zagrożeniu epidemiologicznym spowodowanym koronawirusem, może zostać uznana za niezasadną. Sąd, rozstrzygając ewentualny spór na podstawie tego rodzaju kontraktów, może bowiem dojść do wniosku, że strony, zawierając umowę, mogły przewidzieć ewentualne wystąpienie epidemii bądź pandemii.

Siła wyższa a wykonanie umowy

Wprowadzenie do umowy klauzuli siły wyższej jest bardzo częstym zabiegiem stosowanym przez strony. W praktyce zdarza się, że definicje siły wyższej zajmują często znaczną część umowy. Co więcej, można spotkać się również z przypadkami, gdzie siła wyższa i jej definicja jest tak obszerna, że musi być zamieszczona w załącznikach do umowy.

Możliwość umieszczania tego rodzaju klauzul w treści zobowiązań łączących strony wynika z zasady swobody umów (art. 353(1) kc). Na jej podstawie strony mogą bowiem ułożyć łączący je stosunek prawny według swojego uznania. Należy jednak pamiętać, że jego treść lub cel nie mogą sprzeciwiać się właściwości (naturze) stosunku, ustawie ani zasadom współżycia społecznego.

Skuteczne zastrzeżenie klauzuli siły wyższej w umowie prowadzi do sytuacji, w której klauzula taka ma pierwszeństwo przed przepisami rangi ustawowej. Celem wprowadzania tego rodzaju rozwiązań jest wskazanie, jak rozumiana jest przez strony siła wyższa na kanwie konkretnej umowy. Sprowadza się to do gruntownego opisania siły wyższej (jej cech charakterystycznych) oraz wskazania katalogu sytuacji, które strony kwalifikują jako siła wyższa. Tworząc tego rodzaju definicję, strony opierają się najczęściej na braku możliwości przewidzenia oraz niemożliwości zapobieżenia „siły wyższej”. Co więcej, wskazują one również, że zdarzenie skutkujące wystąpieniem siły wyższej nie może być zawinione przez dłużnika.

Należy podkreślić, że brak klauzuli siły wyższej nie pozbawia strony możliwości powołania się na jej wystąpienie. Opisywany powyżej zabieg pozwala jednak przede wszystkim w dużo prostszy sposób rozstrzygnąć ewentualny spór, czy przy wystąpieniu danego zdarzenia mamy do czynienia z siłą wyższą. Co więcej, klauzula ta może także rozszerzyć rozumienie pojęcia siły wyższej. Mogą się bowiem pojawić sytuacje specyficzne dla danego rodzaju umowy. W innym przypadku będziemy zdani na dość wąskie rozumienie tego typu zdarzeń, zarówno w doktrynie, jak i judykaturze. Z treści większości najpopularniejszych tego rodzaju klauzul będzie jednak wynikać, że wystąpienie epidemii albo pandemii koronawirusa jest rodzajem siły wyższej.

Siła wyższa a rozwiązanie, wypowiedzenie, odstąpienie od umowy 

Przepisy kodeksu cywilnego nie przewidują szczególnych uprawnień związanych z wygaśnięciem zobowiązania lub możliwością jego wypowiedzenia bądź też odstąpienia wskutek wystąpienia siły wyższej. Jednak jednym z istotniejszych przywilejów, jakie dawać może odpowiednio zredagowana klauzula siły wyższej, jest możliwość rozwiązania, wypowiedzenia bądź też odstąpienia od umowy. Jeśli umowa nie będzie przewidywała takich postanowień, strony będą zobowiązane do (co do zasady) dalszego świadczenia.

 

Źródła:

  1. Nesterowicz [w] System Prawa Prywatnego – część szczegółowa, T.7 wyd. 3, s.1256.
  2. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 09.04.1952 r. (C 962/51).
  3. Radwański, A. Olejniczak, Zobowiązania – część ogólna, wyd.12, s. 208.
  4. Pokrzywniak, Klauzula siły wyższej, MOP 2005, Nr 6.

 

chevron-down
Copy link