Skarga kasacyjna w postępowaniu cywilnym

5 listopada 2019
/

Zgodnie z Konstytucją Rzeczypospolitej Polskiej postępowanie sądowe musi być co najmniej dwuinstancyjne. To istotna gwarancja procesowa dla obywatela. Dzięki niej ma on prawo do rozpatrzenia sprawy przez dwa niezależne od siebie składy orzekające. Pozwala to wyeliminować ewentualne pomyłki czy wątpliwości co do bezstronności sędziów. W niektórych kategoriach spraw kontrola jest jeszcze dalej idąca. W postępowaniu cywilnym strona niezadowolona z ostatecznego rozstrzygnięcia może skorzystać z nadzwyczajnego środka zaskarżenia – skargi kasacyjnej.

Po co nam Sąd Najwyższy?

Postępowanie w ten sposób zainicjowane toczy się przed Sądem Najwyższym. Trzeba mieć na uwadze, że nie jest to typowa III instancja. Sprawa nie jest bowiem po raz kolejny rozpatrywana od podstaw, tak jak ma to miejsce na skutek apelacji. Celem tego nadzwyczajnego procesu jest wyłącznie skontrolowanie prawidłowego zastosowania przez sąd II instancji prawa procesowego oraz materialnego.

Co istotne, ustawodawca zdecydował się rozbudować postępowanie cywilne nie tylko po to, aby zwiększyć gwarancje procesowe dla obywateli. Sąd Najwyższy powołano przede wszystkim po to, aby kształtować wykładnię prawa. Czyli odpowiadać na wątpliwości co do interpretacji przepisów. Na wokandę nie trafiają wszystkie zgłoszone sprawy. Do rozstrzygnięcia przedstawia się tylko najistotniejsze problemy prawne.

Kiedy skarga kasacyjna może być wniesiona?

Kontroli nadzwyczajnej nie mogą zostać poddane wszystkie kategorie spraw cywilnych. Ustawodawca zdecydował, że drobniejsze spory, czy też dotyczące mniej doniosłych kwestii, należy ostatecznie zakończyć w sądzie II instancji. W art. 3982 Kodeksu postępowania cywilnego (dalej „kpc”) wskazano, jakie sprawy nie mogą być poddane kontroli kasacyjnej. Są to procesy:

  • o prawa majątkowe, w których wartość przedmiotu zaskarżenia jest niższa niż pięćdziesiąt tysięcy złotych, z tym zastrzeżeniem, że skarga kasacyjna przysługuje zawsze (niezależnie od wartości) w sprawach o:
  • odszkodowanie z tytułu wyrządzenia szkody przez wydanie prawomocnego orzeczenia niezgodnego z prawem,
  • w sprawach z zakresu prawa pracy, jeśli wartość przedmiotu sporu jest niższa niż dziesięć tysięcy złotych, z tym zastrzeżeniem, że skarga kasacyjna przysługuje zawsze (niezależnie od wartości) w sprawach o:
  • przyznanie i o wstrzymanie emerytury lub renty,
  • objęcie obowiązkiem ubezpieczenia społecznego,
  • o rozwód, o separację, o alimenty, o czynsz najmu lub dzierżawy oraz o naruszenie posiadania,
  • dotyczące kar porządkowych, świadectw pracy i roszczeń z tym związanych oraz deputatów lub ich ekwiwalentu,
  • rozpoznane wcześniej w postępowaniu uproszczonym,
  • o ustalenie nieistnienia małżeństwa albo o unieważnienie małżeństwa, jeżeli choćby jedna ze stron po uprawomocnieniu się wyroku zawarła związek małżeński,
  • w których oddalono powództwo jako oczywiście bezzasadne na podstawie art. 1911 kpc. (wchodzącego w życie dnia 7 listopada 2019 roku), chyba że sprawę ponownie rozpoznawano na zasadach ogólnych albo skarga kasacyjna jest wnoszona przez podmiot inny niż powód.

Kto i w jakim terminie może wnieść skargę kasacyjną?

Skarga kasacyjna może być wniesiona przez kilka kategorii podmiotów. Przede wszystkim będzie to strona niezadowolona z prawomocnego rozstrzygnięcia – wyroku albo postanowienia w przedmiocie odrzucenia pozwu albo umorzenia postępowania – sądu II instancji. Nadzwyczajny środek zaskarżenia może być również sporządzony przez podmioty powołane do ochrony praw jednostek czy wspierania interesu publicznego, czyli:

  • Prokuratora Generalnego, którym obecnie jest Minister Sprawiedliwości,
  • Rzecznika Praw Obywatelskich,
  • Rzecznika Praw Dziecka.

Strona procesu ma na złożenie skargi kasacyjnej dwa miesiące od dnia doręczenia jej orzeczenia sądu II instancji wraz z uzasadnieniem. Dla pozostałych podmiotów z wyżej wskazanej listy termin ten wynosi sześć miesięcy i liczy się go od dnia uprawomocnienia się orzeczenia (albo od dnia otrzymania jego uzasadnienia – gdy strona procesu zażądała jego doręczenia).

Należy też pamiętać, że skargę kasacyjną wnosi Sąd Najwyższy, ale za pośrednictwem sądu II instancji. Jako odbiorcę pisma należy wskazać ten pierwszy organ, natomiast przesyłka pocztowa musi być zaadresowana do sądu okręgowego albo apelacyjnego (zależnie od tego, w którym z nich sprawa była ostatnio rozpoznawana).

Wymogi formalne skargi kasacyjnej

W kwestii warunków formalnych najistotniejsze jest to, że skargę kasacyjną musi sporządzić i podpisać profesjonalny pełnomocnik – adwokat, radca prawny czy rzecznik patentowy. Wyjątkiem jest sytuacja, w której stroną postępowania jest sędzia, prokurator, notariusz, radca prawny, adwokat, radca Prokuratorii Generalnej Skarbu Państwa albo profesor lub doktor habilitowany nauk prawnych. Sąd Najwyższy nie może przyjąć pisma, które nie spełnia tego wymogu.

Wobec tego strona niebędąca profesjonalistą nie musi się martwić o spełnienie innych warunków formalnych skargi. Obowiązek ten ciąży na pełnomocniku, a o jego ewentualnych błędach w tym zakresie sąd II instancji albo Sąd Najwyższy zawiadamia właściwy organ samorządu zawodowego (art. 3986 §4 kpc). Dla bezpieczeństwa i w celu skontrolowania swojego prawnika warto pamiętać, że skarga kasacyjna powinna zawierać:

  • oznaczenie orzeczenia, od którego jest wniesiona – nazwa sądu, wydziału, sygnatura sprawy, data wydania orzeczenia i rodzaj orzeczenia,
  • wskazanie zakresu zaskarżenia – informacja, czy orzeczenie skarżone jest w całości, czy też jedynie w części,
  • wskazanie wartości przedmiotu zaskarżenia – w sprawach o prawa majątkowe,
  • przytoczenie podstaw kasacyjnych i ich uzasadnienie – zarzuty prawa materialnego albo procesowego wraz z wyjaśnieniem,
  • wniosek o uchylenie lub uchylenie i zmianę orzeczenia z oznaczeniem zakresu żądanego uchylenia i zmiany,
  • wniosek o przyjęcie sprawy do rozpoznania i jego uzasadnienie – aby skarga kasacyjna przeszła wstępną kontrolę, o której niżej.

Ponadto, jako że skarga kasacyjna jest pismem procesowym, powinna spełniać wszystkie jego podstawowe wymagania. Konieczne jest więc:

  • oznaczenie sądu i stron,
  • umieszczenie podpisu,
  • załączenie pełnomocnictwa – co istotne, nie wystarczy tutaj pełnomocnictwo udzielone na wcześniejszych etapach postępowania,
  • dołączenie dowodu uiszczenia opłaty,
  • wymienienie załączników,
  • dołączenie odpowiedniej liczby odpisów – nie tylko dla przeciwnej strony, ale również dla Sądu Najwyższego i Prokuratora Generalnego.

Wymogi formalne spełnione i co dalej?

Wstępną kontrolę spełnienia wymogów formalnych przeprowadza sąd II instancji. Jeśli wszystko będzie w porządku, odpis skargi doręczany jest stronie przeciwnej. Ta ma dwa tygodnie na złożenie fakultatywnej odpowiedzi w formie pisma procesowego. Po upływie tego terminu akta przesyłane są do Sądu Najwyższego. Ten, jeśli uzna sprawę za doniosłą, może zwrócić się do Prokuratora Generalnego o zajęcie stanowiska w terminie 30 dni. Odpowiedź na nie mogą złożyć strony w terminie kolejnych 14 dni.

Po zakończeniu wymiany pism procesowych następuje wstępna merytoryczna kontrola skargi kasacyjnej, która może zakończyć się jej przyjęciem do rozpoznania albo wydaniem postanowienia odmownego. To pierwsze sito, przez które przechodzą tylko sprawy o najistotniejszym znaczeniu z punktu widzenia interesu strony czy interesu publicznego. Warto zwrócić uwagę, że w roku 2018 Sąd Najwyższy nie przyjął do rozpoznania 1266 spraw, przy mniej niż 300 wydanych wyrokach. Zdecydowana większość postępowań kończy się więc na etapie wstępnej kontroli. W Polsce statystyki w tym zakresie są i tak lepsze dla obywateli niż chociażby w Stanach Zjednoczonych – tam etapu przedsądu nie przechodzi około 95% spraw.

Dlatego ważne staje się solidne uzasadnienie wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy. W tym zakresie trzeba wesprzeć się art. 3989 §1 kpc, zgodnie z którym Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną do rozpoznania, jeśli:

  • w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne,
  • istnieje potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów,
  • zachodzi nieważność postępowania,
  • skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona.

Teoretycznie najłatwiej jest uzasadnić dwie ostatnie przesłanki. W praktyce jednak nieważność postępowania albo oczywista zasadność skargi występują niezwykle rzadko. Mało jest spraw, w których sądy popełniają kwalifikowane naruszenia prawa procesowego (nieważność postępowania) albo wydają wyroki już na pierwszy rzut oka błędne (oczywista zasadność). Aby przekonać Sąd Najwyższy do uwzględnienia argumentacji w tym zakresie, należy skutecznie wytknąć sądowi II instancji rażące błędy.

Istotne zagadnienie prawne i rozbieżności w orzecznictwie

Zdecydowanie częściej mamy do czynienia z próbą uzasadnienia, że w danym przypadku występuje istotne zagadnienie prawne albo pojawiają się wątpliwości lub rozbieżności w orzecznictwie sądowym. Skarżący, powołując się na te przesłanki, powinien pokazać, że sprawa jest istotna z punktu widzenia całego porządku prawnego, a jej rozstrzygnięcie przez Sąd Najwyższy przyczyni się do wyjaśnienia istniejących wątpliwości interpretacyjnych. Przyszły wyrok ma więc pomóc nie tylko w rozstrzygnięciu konkretnego sporu, ale również ukształtować ogólny pogląd na określony problem prawny.

Warto w tym miejscu przytoczyć dotychczasowe wypowiedzi Sądu Najwyższego, które wyjaśniają istotę tych dwóch przesłanek przyjęcia sprawy do rozpoznania. Co do pojęcia zagadnienia prawnego czytamy, że:

  • Istotność zagadnienia prawnego konkretyzuje się w tym, że w danej sprawie występuje zagadnienie prawne mające znaczenie dla rozwoju prawa lub znaczenie precedensowe dla rozstrzygnięcia innych podobnych spraw. W sprawie nie występuje istotne zagadnienie prawne, jeżeli wskazana przez stronę wykładnia przepisu jest powszechnie przyjęta w orzecznictwie oraz literaturze i została uwzględniona przez sądy obu instancji – (postanowienie SN z dnia 2 października 2001 r., I PKN 129/01, OSNP 2003, nr 18, poz. 436),
  • Istotne zagadnienie prawne może dotyczyć zarówno problemów materialnoprawnych, jak i procesowych. Wątpliwość prawna musi być ponadto poważna. Nie każde zagadnienie prawne daje podstawę do przyjęcia, że skarga kasacyjna nadaje się do merytorycznego rozpoznania. Musi być to zagadnienie nowe i nierozwiązane dotychczas w orzecznictwie sądowym – (np. postanowienie SN z dnia 10 maja 2001 r., II CZ 35/01, OSNC 2002, nr 1, poz. 11).

Co do drugiej z przesłanek, to w orzecznictwie przeczytamy z kolei, że:

  • Przez rozbieżności w orzecznictwie sądów, uzasadniające przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania, należy rozumieć istnienie zróżnicowanych albo sprzecznych rozstrzygnięć w sprawach o takich samych lub bardzo podobnych stanach faktycznych, w których mają zastosowanie te same przepisy prawne, wyłożone lub zastosowane w sposób prowadzący do wydania odmiennych orzeczeń albo innych decyzji procesowych (postanowienie SN z dnia 17 czerwca 2015 r., III CSK 59/15, OSNC 2016, nr 2, poz. 29).

Właściwe rozstrzygnięcie merytoryczne

Samo przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania nie oznacza, że nastąpi jej uwzględnienie. Sąd Najwyższy dopiero bowiem na dalszym etapie będzie rozważał, czy pogląd skarżącego na sprawę jest słuszny. Aby sprawa zakończyła się uchyleniem wyroku sądu II instancji, konieczne jest skuteczne postawienie zarzutu:

  • naruszenia prawa materialnego przez jego błędną wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie lub
  • naruszenia przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Co istotne, podstawą skargi kasacyjnej nie mogą być zarzuty dotyczące ustalenia faktów lub oceny dowodów (art. 3983 §3 kpc). W konsekwencji powyższego niedopuszczalne jest również przedstawianie przez stronę skarżącą nowych dowodów mających potwierdzać jej stanowisko w sprawie. Rolą Sądu Najwyższego jest jedynie dokonanie oceny, czy sąd II instancji prawidłowo zrozumiał i zastosował prawo materialne oraz prawidłowo przeprowadził całą procedurę.

Co istotne, skargę kasacyjną rozpoznaje się jedynie w granicach zarzutów wskazanych przez stronę. Nawet jeśli Sąd Najwyższy samodzielnie zauważy dodatkowe naruszenie prawa, nie może wziąć go pod uwagę przy wydawaniu rozstrzygnięcia. Wyjątek stanowią błędy powodujące nieważność postępowania – te zawsze powinny być wyłapane z urzędu.

Posiedzenie sądowe i wyrokowanie

Sprawę ze skargi kasacyjnej rozpoznaje się co do zasady na posiedzeniu niejawnym. W praktyce wygląda to w ten sposób, że strony po pewnym czasie oczekiwania od chwili przyjęcia sprawy do rozpoznania dostają przesyłkę z wyrokiem. Wyznaczenie rozprawy następuje jedynie w dwóch przypadkach:

  • gdy w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, a skarżący złożył w skardze kasacyjnej wniosek o jej rozpoznanie na rozprawie,
  • jeżeli przemawiają za tym inne względy – wskazane przez Sąd Najwyższy w decyzji typowo uznaniowej.

Postępowanie prowadzi trzech sędziów. Ci mogą jednak wystąpić o rozstrzygnięcie zagadnienia prawnego budzącego poważne wątpliwości do powiększonego składu Sądu Najwyższego. Ten albo wyraża w sprawie pogląd i zwraca akta do podstawowego składu, albo przyjmuje sprawę do samodzielnego rozpoznania (art. 39817 kpc).

Sąd Najwyższy może wydać wobec przyjętej do rozpoznania skargi następujące rozstrzygnięcia:

  • oddalić skargę – jeżeli nie ma ona uzasadnionych podstaw albo jeżeli zaskarżone orzeczenie mimo błędnego uzasadnienia odpowiada prawu,
  • uwzględnić skargę, uchylić zaskarżone orzeczenie i przekazać sprawę do ponownego rozpoznania,
  • wziąć pod uwagę skargę, uchylić orzeczenia sądów obydwu instancji i przekazać sprawę do ponownego rozpoznania,
  • uwzględnić skargę, uchylić zaskarżony wyrok i orzec co do istoty sprawy – jeżeli podstawa naruszenia prawa materialnego jest oczywiście uzasadniona,
  • uwzględnić skargę, uchylić wydane w sprawie wyroki i odrzucić pozew albo umorzyć postępowanie – jeżeli pozew ulegał odrzuceniu albo istniała podstawa do umorzenia postępowania.

Związanie wyrokiem Sądu Najwyższego

Polski Sąd Najwyższy, w przeciwieństwie chociażby do amerykańskiego, nie tworzy powszechnie obowiązujących norm. Orzeczenie nie staje się więc prawem. Wiąże ono jedynie sąd, do którego sprawa – po uwzględnieniu skargi kasacyjnej – została przekazana. Wydając ponowne rozstrzygnięcie merytoryczne, nie można więc odstąpić od wykładni prawa dokonanej przez Sąd Najwyższy.

W każdej innej sprawie można natomiast zakwestionować pogląd wyrażony przez najwyższy organ władzy sądowniczej. W praktyce jednak sądy powszechne często powołują się na orzeczenia Sądu Najwyższego. Nie tylko na jego uchwały mające najbardziej doniosły charakter, ale również na wyroki wydane w podstawowym składzie sędziowskim. Można więc w pewnym sensie uznać, że w Sądzie Najwyższym kształtuje  się prawo, a już na pewno jego obowiązująca wykładnia.

Jeżeli nie skarga kasacyjna, to co?

Warto na koniec wspomnieć, że skarga kasacyjna to nie jedyny nadzwyczajny środek zaskarżenia znany polskiemu prawu cywilnemu. Strona niezadowolona z prawomocnego już wyroku może skorzystać również z instytucji:

  • wznowienia postępowania – m.in. gdy wyrok oparto na dokumencie podrobionym albo uzyskano go za pomocą przestępstwa (art. 399 – 4161 kpc),
  • skargi o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia – jeżeli na skutek bezprawnego wyroku stronie wyrządzono szkodę (art. 4241 – 42412 kpc),
  • skargi nadzwyczajnej – m.in. gdy prawomocne orzeczenie narusza wolności i prawa obywatelskie zapisane w Konstytucji (art. 89 – 95 ustawy o Sądzie Najwyższym).