Kiedy można ustanowić służebność osobistą?

13 lutego 2020
hello world!

Kodeks cywilny, obok służebności gruntowych, przewiduje też możliwość obciążenia nieruchomości prawem rzeczowym ograniczonym, które jest ściśle związane z osobą uprawnionego, lecz w swojej treści odpowiada służebności gruntowej. Jest to służebność osobista. Jakie są różnice pomiędzy tymi prawami? Kiedy można ustanowić służebność osobistą?

Istota służebności osobistej

Zgodnie z art. 296 ustawy Kodeks cywilny (dalej jako "kc"), nieruchomość można obciążyć na rzecz oznaczonej osoby fizycznej prawem, którego treść odpowiada treści służebności gruntowej (służebność osobista). Z przepisu tego wynika, że służebność osobistą ustanowić można jedynie na rzecz oznaczonej imiennie osoby fizycznej. Nie może z niej korzystać osoba prawna. Funkcją służebności osobistych jest alimentacja – zaspokajanie potrzeb osobistych uprawnionego. Szczególny charakter ma służebność mieszkania (art. 301 i 302 kc), z której korzystać mogą też inne osoby – bliscy, domownicy uprawnionego. Co istotne, służebność osobista jest prawem niezbywalnym i niedziedzicznym. Kodeks ukształtował to prawo jako ściśle związane z osobą uprawnionego, a nie z nieruchomością. W tym sensie, że uprawnionym nie jest każdoczesny właściciel nieruchomości, a konkretna osoba. 

Ustanowienie służebności osobistej może być odpłatne (za wynagrodzeniem) lub nieodpłatne.

Powstanie służebności osobistej

Służebność osobista powstaje na podstawie umowy. Możliwe jest więc jej ustanowienie jedynie w drodze zgodnego oświadczenia woli zobowiązanego i uprawnionego. Dla swojej skuteczności oświadczenie właściciela musi być złożone w formie aktu notarialnego (art. 245 kc).

Inny sposób ustanowienia służebności stanowi zapis testamentowy. Wówczas ustanowienia służebności dokonuje obciążony zapisem spadkobierca. Polski system prawa nie przewiduje natomiast roszczenia o ustanowienie służebności osobistej. Nie oznacza to jednak, że służebność osobista nie może być ustanowiona przez sąd. Takie rozwiązanie jest jednak możliwe tylko w razie istnienia wcześniejszego zobowiązania właściciela nieruchomości służebnej. Postanowienie sądu zastępuje wówczas oświadczenie o ustanowieniu służebności (art. 64 kc).

Służebność osobista może też powstać w wyniku orzeczenia dotyczącego podziału majątku wspólnego, jeśli taki jest zgodny wniosek uczestników tego postępowania (uchwała Sądu Najwyższego z 16 lipca 1980 r., sygn. III CZP 45/80; postanowienie Sądu Najwyższego z 30 grudnia 1971 r., sygn. III CRN 396/71). Służebności osobistej nie można jednak nabyć przez zasiedzenie.

Przeczytaj również:
Podział majątku po rozwodzie

Służebność osobista - zakres i sposób wykonywania prawa

Zakres służebności osobistej i sposób jej wykonywania oznacza się, w braku innych danych, według osobistych potrzeb uprawnionego z uwzględnieniem zasad współżycia społecznego i zwyczajów miejscowych (art. 298 kc). Służebność osobista ma zatem zaspokoić potrzeby osobiste uprawnionego (np. mieszkaniowe). Według tych oczekiwań strony powinny ustalić zasady wykonywania służebności. W razie sporu także sąd posłuży się nimi, ustalając reguły wykonywania służebności. Przeciwwagą dla potrzeb osobistych uprawnionego przy określaniu sposobu i zakresu wykonywania służebności osobistej są zwyczaje miejscowe ustalone w związku ze stosowaniem służebności oraz zasady współżycia społecznego. Co więcej, pamiętać też należy o art. 297 i 288 kc. Stosuje się go odpowiednio do służebności osobistej. Nakazuje on wykonywanie służebności w taki sposób, aby jak najmniej utrudniało to korzystanie z nieruchomości obciążonej. 

Wygaśnięcie służebności

Zgodnie z art.  299 kc, służebność osobista wygasa najpóźniej ze śmiercią uprawnionego. Z uwagi na cel, jaki ma służebność osobista, którym jest zaspokojenie potrzeb uprawnionego, stanowi ona prawo ściśle związane z jego osobą. Z tego też powodu nie może istnieć po jego śmierci. Przepis ten, podkreślający osobisty charakter służebności osobistej, jest bezwzględnie obowiązujący. Wynikająca więc z niego zasada nie może być zmieniona mocą porozumienia stron (por. np. S. Rudnicki, Komentarz..., 2006, s. 483).

Co więcej, służebność osobista nie wchodzi w skład spadku. Jako prawo osobiste nie istnieje bowiem już po śmierci uprawnionego (zasada ta nie rozciąga się na roszczenia związane ze służebnością, np. o zwrot nakładów). Ustawodawca dopuszcza „przeniesienie” służebności osobistej na osoby bliskie uprawnionego. Dotyczy to jednak tylko służebności mieszkania (art. 301 § 2 kc). Poza tym służebność nie przechodzi tu na osoby wymienione w przepisie, a jedynie strony za życia uprawnionego mogą ustalić, że prawo to będzie tym osobom również przysługiwać.

Niezbywalność 

Służebności osobiste są niezbywalne. Nie można również przenieść uprawnienia do ich wykonywania (art. 300 kc). Niezbywalność ta dotyczy zarówno czynności pomiędzy żyjącymi, jak i na wypadek śmierci (art. 922 § 2 kk). Konsekwencją przyjęcia niezbywalności służebności jest także jej nieprzenoszalność. Nie tylko więc nie można przenieść służebności osobistej na inną osobę, ale również wyłączone jest przeniesienie części lub całości uprawnień, które z niej wynikają, na jakiejkolwiek podstawie prawnej. 

W pewnym sensie rozwiązanie wyjątkowe pod tym względem stanowi art. 301 kc. Przewiduje on możliwość przyjęcia na mieszkanie obciążone służebnością osób bliskich uprawnionego (§ 1) oraz umownego „wstąpienia” w stosunek służebności takich osób po śmierci uprawnionego (§ 2).

chevron-down
Copy link