Środki zabezpieczające w kodeksie karnym: izolacyjno-lecznicze

Zgodnie z uzasadnieniem projektu zmian kodeksu karnego z 2015 roku środki zabezpieczające stosuje się wobec tych sprawców czynów zabronionych, których nie można ukarać (gdy np. z powodu ich niepoczytalności nie ponoszą winy), tych, co do których zachodzi uzasadniona obawa, że mimo ukarania nadal będą popełniać przestępstwa, czy też wobec tych, których nie można ukarać dostatecznie surowo ze względu na stopień winy, a zachodzi potrzeba realizacji względów izolacyjnych lub prewencyjnych.

Rodzaje środków zabezpieczających

Wymienione w kodeksie karnym środki zabezpieczające podzielić można na dwie grupy: środki izolacyjno-lecznicze oraz środki administracyjne. Środki izolacyjno-lecznicze ujęte zostały w art. 93a § 1 kk i są nimi:

– elektroniczna kontrola miejsca pobytu

– terapia

– terapia uzależnień

– pobyt w zakładzie psychiatrycznym

Ponadto, jeśli kodeks karny tak stanowi, środkami zabezpieczającymi mogą być również środki karne ujęte w art. 39 pkt 2-3 kodeksu karnego, tzw. środki administracyjne. Zaliczamy do nich:

– zakaz zajmowania określonego stanowiska, wykonywania określonego zawodu lub prowadzenia określonej działalności gospodarczej

– zakaz prowadzenia działalności związanej z wychowywaniem, leczeniem, edukacją małoletnich lub opieką nad nimi

– zakaz przebywania w określonych środowiskach lub miejscach, kontaktowania się z określonymi osobami, zbliżania się do określonych osób lub opuszczania określonego miejsca pobytu bez zgody sądu

– zakaz wstępu na imprezę masową

– zakaz wstępu do ośrodków gier i uczestnictwa w grach hazardowych

– nakaz okresowego opuszczenia lokalu zajmowanego wspólnie z pokrzywdzonym

– zakaz prowadzenia pojazdów.

Z uwagi na obszerność tematu poniżej pokrótce opiszę środki izolacyjno-lecznicze, natomiast środkami administracyjnymi zajmę się w kolejnym artykule.

Elektroniczna kontrola miejsca pobytu

Ten środek zabezpieczający został szerzej opisany w art. 93e kk. Dozór elektroniczny jest dozorem zbliżeniowym lub mobilnym. Dozór zbliżeniowy ma na celu kontrolę, czy skazany zachowuje minimalną odległość do osoby wskazanej przez sąd. Dozór mobilny ma natomiast odpowiedzieć na pytanie – gdzie znajduje się skazany. Skazany, wobec którego orzeczona została elektroniczna kontrola miejsca pobytu, jest zobowiązany do nieprzerwanego noszenia nadajnika oraz dbania o niego (w szczególności do jego ochrony przed zniszczeniem, utratą lub uszkodzeniem. Ważne jest również zapewnianie mu stałego zasilania energią elektryczną. Urządzenie musi być stale przygotowane do udostępniania w celu kontroli, naprawy lub wymiany.  Dzięki niemu możliwe jest udzielanie wyjaśnień dotyczących przebiegu odbywania kary i wykonywania nałożonych obowiązków oraz stawiania się na wezwania sędziego lub kuratora.

Elektroniczna kontrola miejsca pobytu jest najmniej dolegliwym środkiem zabezpieczającym. Jednocześnie jednak nie zawsze może mieć miejsce. Może być ona realizowana tylko wtedy, gdy pozwalają na to warunki techniczne (jak liczba i zasięg dostępnych nadajników) oraz możliwości organizacyjne ich obsługi.

Terapia i terapia uzależnień

Szczegółowo tę problematykę opisuje art. 93f kk. Istotą tego środka zabezpieczającego jest nałożenie na sprawcę przestępstwa obowiązku stawiennictwa we wskazanej przez sąd placówce, w terminie uzgodnionym z lekarzem psychiatrą, psychologiem lub seksuologiem i poddaniu się terapii. Terapia może przybrać postać farmakoterapii (nazywanej potocznie kastracją chemiczną, czyli zredukowania popędu seksualnego za pomocą środków medycznych). Terapia może również odnosić się do postępowania terapeutycznego. Przybiera wówczas postać psychoedukacji lub terapii klinicznej.

Ten środek zabezpieczający określa się bezterminowo. Dzieje się tak głównie z uwagi na to, że w momencie jego orzekania nie jest znany sposób reakcji skazanego na terapię. Nie jest też możliwe do określenia, kiedy terapia się zakończy. W momencie, gdy terapia nie jest już konieczna, sąd orzeka o uchyleniu postanowienia o jej zastosowaniu.

Pobyt w zakładzie psychiatrycznym

W przeciwieństwie do poprzednio opisanych środków wolnościowych, pobyt w zakładzie psychiatrycznym ma charakter izolacyjny. Środek ten może być zastosowany wobec sprawcy, który popełnił czyn w stanie niepoczytalności określonej w art. 31 § 1 kk. Zgodnie z art. 93g § 1 kk warunkami zastosowania tego środka zabezpieczającego wobec sprawcy niepoczytalnego są:

– uprzednie popełnienie czynu zabronionego,

– znaczny stopień społecznej szkodliwości uprzednio popełnionego czynu zabronionego,

– związek przyczynowy między popełnionym czynem zabronionym a chorobą psychiczną lub upośledzeniem umysłowym,

– wysokie prawdopodobieństwo ponownego popełnienia czynu zabronionego o znacznej szkodliwości społecznej w związku z choroba psychiczną lub upośledzeniem umysłowym.

Pobyt w zakładzie psychiatrycznym może być również orzeczony wobec sprawcy, który popełnił czyn zabroniony w stanie ograniczonej poczytalności z stopniu znacznym. Zgodnie z art. 93g § 2 kk, aby zastosować środek zabezpieczający wobec tego sprawcy konieczne jest zrealizowanie następujących przesłanek:

– skazanie sprawcy na bezwzględną karę pozbawienia wolności, karę 25 lat pozbawienia wolności lub karę dożywotniego pozbawienia wolności w warunkach ograniczonej poczytalności,

– wysokie prawdopodobieństwo popełnienia czynu zabronionego o znacznej społecznej szkodliwości w związku z chorobą psychiczną lub upośledzeniem umysłowym.

Wobec sprawców o ograniczonej poczytalności, a więc wobec tych, co do których orzeczono karę pozbawienia wolności, środek zabezpieczający w postaci pobytu w zakładzie psychiatrycznym wykonuje się przed wykonaniem kary pozbawienia wolności, podczas przerwy w jej odbywaniu albo po jej odbyciu.

Art. 93g § 3 kk przewiduje zastosowanie pobytu w zakładzie psychiatrycznym wobec sprawców określonych przestępstw: zabójstwa, spowodowania ciężkiego uszczerbku na zdrowiu, zgwałcenia, wykorzystania seksualnego osoby bezradnej upośledzonej umysłowo lub chorej psychicznie, seksualnego wykorzystania zależności lub krytycznego położenia w stosunku do małoletniego oraz pedofilii. W tym przypadku, oprócz przesłanki orzeczenia kary pozbawienia wolności opisanej powyżej, spełniona musi być przesłanka istnienia wysokiego prawdopodobieństwa, że skazany w przyszłości popełni przestępstwo przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności seksualnej w związku z zaburzeniem preferencji seksualnych.