Ustalenie nieistnienia małżeństwa

Sąd Najwyższy wydał wyrok dotyczący ustalenia nieistnienia małżeństwa z powołaniem się na niezłożenie oświadczenia o wstąpieniu w związek małżeński z powodu pozostawania w stanie wyłączającym świadome wyrażenie woli.

Według Sądu Najwyższego nie można żądać ustalenia nieistnienia małżeństwa (art. 2 k.r.o.) z powołaniem się na niezłożenie oświadczenia o wstąpieniu w związek małżeński z powodu pozostawania w stanie wyłączającym świadome wyrażenie woli (art. 151 § 1 pkt 1 k.r.o.).

Jeżeli kierownik urzędu stanu cywilnego:

  • poweźmie uzasadnioną wątpliwość co do stanu zdrowia nupturienta,
  • jego zdolności do zawarcia związku małżeńskiego lub
  • złożenia oświadczenia o wstąpieniu w związek małżeński

może zażądać stosownego zaświadczenia lekarskiego.

Wszelkie dodatkowe wymagania i żądanie złożenia nie przewidzianych wyraźnie w przepisach dokumentów, niewątpliwie utrudniają zawarcie związku małżeńskiego. Ograniczają tym samym prawa i wolności obywatelskie. Jeżeli wskazują na wątpliwości co do stanu psychicznego nupturienta i jego zdolności do złożenia oświadczenia woli o wstąpieniu w związek małżeński, mogą zagrażać jego dobrom osobistym. Powinny być stosowane jedynie wyjątkowo i tylko w okolicznościach jednoznacznie wskazujących na istnienie uzasadnionych wątpliwości w tym zakresie.

Przyczyny unieważnienia nie przekładają się na nieistnienie

Jak trafnie przyjmuje się w literaturze, nie można żądać ustalenia nieistnienia małżeństwa z powołaniem się na przyczyny uzasadniające unieważnienie małżeństwa. Prowadzi to do obejścia przepisów dotyczących unieważnienia małżeństwa. W szczególności wtedy, gdy przewidują one określone terminy do żądania unieważnienia małżeństwa. Podczas gdy żądanie ustalenia nieistnienia małżeństwa nie jest ograniczone czasowo.

Z tego względu nie można żądać ustalenia nieistnienia małżeństwa z powołaniem się na niezłożenie oświadczenia woli o wstąpieniu w związek małżeński z powodu pozostawania w stanie wyłączającym świadome wyrażenie woli.Jest to bowiem przewidziana w art. 151 § 1 pkt 1 k.r.o. przesłanka unieważnienia małżeństwa z powodu wady oświadczenia woli. Żądanie unieważnienia małżeństwa z tej przyczyny można zgłosić jedynie w ściśle określonym terminie przewidzianym w art. 151 § 3 k.r.o. Powód zatem nie może opierać żądania ustalenia nieistnienia małżeństwa na twierdzeniu, że nie złożył oświadczenia woli o zawarciu małżeństwa, gdyż znajdował się w stanie wyłączającym świadome wyrażenie woli.

W nawiązaniu do zarzutów kasacyjnych pozostaje więc do oceny w pierwszej kolejności, czy powód rzeczywiście złożył przed zastępcą kierownika urzędu stanu cywilnego w dniu 6 października 1998 r. pisemne zapewnienie o nieistnieniu przeszkód do zawarcia małżeństwa, wymagane przez art. 54 ust. 1 pkt 2 Pr.a.s.c., oraz oświadczenie o wstąpieniu w związek małżeński z pozwaną, co zostało stwierdzone w protokołach z tych czynności, podpisanych m.in. przez powoda i zastępcę kierownika urzędu stanu cywilnego.

Jak trafnie stwierdziły Sądy obu instancji, nie zostało wykazane, że dokumenty te nie są autentyczne lub zawierają poświadczenie nieprawdy. Z tych przyczyn, zgodnie z art. 244 § 1 k.p.c., należy uznać, że są to dokumenty urzędowe potwierdzające fakt przyjęcia oświadczenia woli powoda o wstąpieniu w związek małżeński z pozwaną i jego zapewnienia o nie istnieniu przeszkód do zawarcia tego małżeństwa. Tym samym potwierdzały one fakt, iż powód złożył wspomniane wyżej oświadczenia.

Zachowano pisemną formę zapewnienia i ustną formę zawarcia małżeństwa

W sprawie nie ustalono, że w chwili składania tych oświadczeń powód nie mógł mówić ani nie mógł pisać. Nie zachodziły więc podstawy do odpowiedniego stosowania art. 79 k.c. O tym, że powód mógł pisać świadczy niepodważony fakt złożenia przez niego podpisu na obu dokumentach. Z ustaleń faktycznych, którymi Sąd Najwyższy jest związany (art. 39813 § 2 k.p.c.), wynika, że zastępca kierownika urzędu stanu cywilnego odebrał od powoda zarówno:

  • zapewnienie o nieistnieniu przeszkód do zawarcia małżeństwa, którego tekst powód podpisał,
  • jak i oświadczenie o wstąpieniu w związek małżeński z pozwaną, co powód potwierdził podpisem na protokole zawarcia małżeństwa.

Zachowano więc została zarówno pisemną formę zapewnienia, o którym mowa w art. 54 ust. 1 pkt 2 Pr.a.s.c., jak i ustną formę zawarcia związku małżeńskiego. Powód potwierdził ją jedynie przez złożenie podpisu na protokole stwierdzającym jego zawarcie. Nie ma więc podstaw do podważania faktu złożenia przez powoda obu tych oświadczeń przed kierownikiem urzędu stanu cywilnego.

Możliwość wezwania biegłego lub tłumacza przewiduje art. 20 Pr.a.s.c. Wezwać biegłego można, gdy osoba obowiązana do zgłoszenia urodzenia lub zgonu nie może porozumieć się z kierownikiem urzędu stanu cywilnego. Problemy z porozumieniem musi mieć zarówno ustnie, jak i na piśmie. Przyczynami tego stanu rzeczy może być ułomność fizyczna lub nieznajomość języka polskiego. Jak twierdzi się w literaturze, przepis ten może mieć odpowiednie zastosowanie również przy przyjmowaniu oświadczenia o wstąpieniu w związek małżeński. Jednak powód mógł porozumieć się z zastępcą kierownika USC, złożyć oświadczenie i podpisać dokumenty. Nie było więc podstaw do wezwania biegłego.

Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 22 lutego 2012 r., IV CSK 240/11