Czym jest vacatio legis?

19 października 2020
hello world!

Vacatio legis to okres upływający między datą ogłoszenia aktu prawnego lub normatywnego a datą jego wejścia w życie. Czemu on służy i ile wynosi?

Vacatio legis

Vacatio legis to okres między urzędowym ogłoszeniem danego aktu normatywnego a jego wejściem w życie (początkiem obowiązywania norm w nim ustanowionych). Poza art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 20 lipca 2000 r. o ogłaszaniu aktów normatywnych i niektórych innych aktów prawnych (t.j. Dz. U. z 2019 r. poz. 1461, dalej również jako „ustawa”) podstawowe normy prawne dotyczące domyślnego okresu vacatio legis przepisów powszechnie obowiązujących oraz skracania tego okresu wynikają także z orzecznictwa Trybunału Konstytucyjnego. Wypracował on w nim, przy wsparciu przedstawicieli nauk prawa, standardy konstytucyjne. Należy do nich nie tylko sam nakaz wprowadzania aktów normatywnych w życie po upływie odpowiedniego okresu vacatio legis. Ważne są również kryteria ustalania, jaki okres byłby w danym przypadku odpowiedni.

Nakaz stosowania odpowiedniego okresu vacatio legis

Warto podkreślić, że nakaz stosowania odpowiedniego okresu vacatio legis był wyrażony we wszystkich obowiązujących w Polsce zbiorach zasad techniki prawodawczej. W jednym z pierwszych swoich orzeczeń Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że stosowanie krótkiego okresu vacatio legis, a nawet wręcz pomijanie tego okresu [...] pozostaje [...] w sprzeczności z regułami prawidłowego stanowienia i obowiązywania prawa (orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego z dnia 19 października 1988 r., sygn. Uw 4/88).

Zalecenie, by termin wejścia w życie aktu oddzielać od dat ich ogłoszenia stosownym okresem czasu (vacatio legis), potrzebnym dla powszechnego zaznajomienia się z treścią aktu, nie ma ze swojej natury charakteru wiążącego. Pomijanie go jednak w praktyce ma znamiona uchybienia w prawie. W styczniu 1992 r. Trybunał Konstytucyjny pierwszy raz uznał, że określone przepisy są niezgodne z tą zasadą. Powodem było nieustanowienie odpowiedniego vacatio legis (orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego z 29 stycznia 1992 r., sygn. K 15/91). Potwierdził to także w kolejnych orzeczeniach. Współcześnie uznaje się, że nakaz ustanawiania odpowiedniego okresu vacatio legis wynika z elementów zasady państwa prawnego wyrażonej w art. 2 Konstytucji RP. Mowa o zasadzie zaufania obywateli do państwa i stanowionego przez nie prawa.

Odpowiednia długość okresu

Okres vacatio legis powinien być tak dobrany, by zapewnić adresatowi normy prawnej odpowiednią ilość czasu na przystosowanie się do zmienionych regulacji i na bezpieczne podjęcie odpowiednich decyzji co do dalszego postępowania (tak np. Trybunał Konstytucyjny w wyroku z 25 marca 2003 r., sygn. U 10/01).

Warto również zapoznać się z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z 4 stycznia 2000 r., sygn. K 18/99. Dowiadujemy się tutaj, że: Jednostka musi dysponować wystarczającym czasem, aby zapoznać się z treścią nowych regulacji i podjąć działania, które umożliwią przystosowanie się do nich. W każdym przypadku długość vacatio legis musi być dostosowana do treści ustanowionej regulacji oraz możliwości pokierowania swoimi sprawami przez jej adresatów.

I tak, zgodnie z art. 4 ust. 1 ustawy, akty normatywne, zawierające przepisy powszechnie obowiązujące, ogłaszane w dziennikach urzędowych wchodzą w życie po upływie czternastu dni od dnia ich ogłoszenia. Chyba że dany akt normatywny określi termin dłuższy. Wyznaczony przez komentowany przepis 14-dniowy okres vacatio legis jest uznawany w orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego i sądów administracyjnych za „minimalny standard”. Przykład takiego stanowiska może stanowić wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 10 grudnia 2002 r., sygn. K 27/02. Zasadą nadrzędną jest jednak zasada "odpowiedniości" okresu vacatio legis. Oznacza to, że w konkretnym przypadku może istnieć potrzeba ustanowienia znacznie dłuższego okresu vacatio legis. W orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego ukształtowały się dwa znacznie wyższe „standardy minimalne”. Odnoszą się one do wprowadzania zmian w systemie podatkowym i prawie wyborczym.

Skracanie okresu vacatio legis

Zgodnie z art. 4 ust. 2 ustawy w uzasadnionych przypadkach akty normatywne, z zastrzeżeniem ust. 3, mogą wchodzić w życie w terminie krótszym niż czternaście dni. Jeżeli natomiast ważny interes państwa wymaga natychmiastowego wejścia w życie aktu normatywnego i zasady demokratycznego państwa prawnego nie stoją temu na przeszkodzie, dniem wejścia w życie może być dzień ogłoszenia tego aktu w dzienniku urzędowym. Zasady te znajdziemy również w orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego. Przykładowo, w wyroku z 10 grudnia 2002 r. (sygn. K 27/02), Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że z art. 4 ust. 2 ustawy wynika, że muszą (…) istnieć dostatecznie przekonywujące argumenty uzasadniające odstąpienie od zasady co najmniej czternastodniowego okresu vacatio legis. To odstąpienie jest jednak dopuszczalne – zdaniem Trybunału Konstytucyjnego – tylko w szczególnych okolicznościach, gdy przemawia za tym inna zasada prawnokonstytucyjna.

Domyślna data wejścia w życie

Określony w art. 4 ust. 1 ustawy minimalny okres vacatio legis pełni jednocześnie funkcję domyślnej daty wejścia w życie. Takie rozwiązanie stanowi ważne dopełnienie normy wyrażonej w art. 88 Konstytucji RP. Rozstrzyga ono problem wejścia w życie aktu normatywnego. Takiego, który w wyniku kontroli legalności (przez Trybunał Konstytucyjny lub przez sądy administracyjne) został pozbawiony przepisu o wejściu w życie.

chevron-down
Copy link