Nieważność testamentu

W przedmiotowej sprawie sąd rejonowy prowadził postępowanie o stwierdzenie nabycia praw do spadku po rodzicach stron (dwóch sióstr) – na wniosek jednej z nich. Wnioskodawczyni domagała się stwierdzenia, że całość spadku po ojcu stron nabyła ich matka (na podstawie testamentu), zaś całość spadku po matce stron – nabyła wnioskodawczyni (na podstawie testamentu).

Postępowanie w I instancji

Ważność testamentu wzbudziła wątpliwości już na etapie jej rozpoznawania przez Sąd I instancji,. Wtedy to uczestniczka postępowania w piśmie podważała ich ważność. Wskazała na choroby rodziców leczone silnymi lekami z grupy neuroleptyków.
Zgłoszone w Sądzie I instancji zastrzeżenia odnośnie ważności testamentów powtórzone zostały w postępowaniu apelacyjnym. W ramach tego postępowania uczestniczka wyjaśniła przyczyny swego chwiejnego zachowania w zakresie podnoszonych zarzutów przed Sądem I instancji. Powołałą się jednocześnie na dowody, które miałyby wykazać ich zasadność. W takiej sytuacji nie było podstaw do odmowy przez Sąd II instancji przeprowadzenia tych dowodów.
Sąd Rejonowy ustalił, że rodzice stron sporządzili testamenty notarialne (centralny rejestr testamentów) Testament ojca stron zawierał oświadczenie, że powołuje on do całego spadku żonę. Gdyby jednak ona nie mogła lub nie chciała dziedziczyć, to powołuje do całego spadku córkę – wnioskodawczynię. Jednocześnie ojciec stron wydziedziczył drugą córkę – uczestniczkę. Wskazał na powody swojej decyzji. Analogiczne oświadczenia zawierał testament matki stron.

Postępowanie apelacyjne

Uczestniczka postępowania wniosła apelację. Sąd Okręgowy apelację oddalił. Podkreślił, że sporządzenie testamentu w formie aktu notarialnego najpełniej zabezpiecza rzeczywistą wolę spadkodawcy. Nadto wskazał, że notariusz nie stwierdził okoliczności, które usprawiedliwiałyby przypuszczenie o zaistnieniu wad oświadczenia woli po stronie testatorów, uniemożliwiających działanie w stanie dostatecznej świadomości. Zgłoszone w apelacji wnioski o przeprowadzenie dowodów z dokumentacji medycznej w celu stwierdzenia stanu zdrowia spadkodawców w chwili sporządzania testamentów przed notariuszem (stwierdzenie nieważności testamentu), Sąd Okręgowy uznał za spóźnione.

Kasacja

Uczestniczka wniosła skargę kasacyjną, w której podniosła, że Sąd Okręgowy powinien był przeprowadzić postępowanie dowodowe celem ustalenia ważności testamentów sporządzonych przez jej rodziców.
Sąd Najwyższy uznał skargę kasacyjną uczestniczki za zasadną.

Argumentacja Sądu Najwyższego

Skoro art. 670 § 1 k.p.c. obliguje sąd do badania z urzędu, kto jest spadkobiorcą, w czym mieści się – jak zaznaczono – ważność testamentu także powinna być badana, to nie można ograniczyć tego obowiązku tylko do sądu I instancji, jeśli wątpliwości lub zarzuty dotyczące stwierdzenia nieważności testamentu notarialnego pojawią się w toku postępowania także przez sądem II instancji. Okoliczność, że testamenty sporządzone zostały przez notariusza, nie wyłącza – wbrew stanowisku zaprezentowanemu w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia – konieczności zbadania zarzutów podniesionych przez uczestniczkę postępowania. Nie można było zatem – jak to uczynił Sąd II instancji – uznać za uzasadnione pominięcie dowodów (mogących potwierdzić ważność testamentu) zaoferowanych przez uczestniczkę postępowania.

Sąd Najwyższy zaznaczył, iż nie można pomijać wniosków dowodowych, które mają na celu zweryfikowanie zbadania stanu zdrowia jej testatora w dacie sporządzania testamentów.

SN przypomniał, że w postępowaniu spadkowym sąd obowiązany jest działać „aktywnie”. Odbywa się ono niezależnie od stanowisk i wniosków składanych przez strony. Na podstawie art. 670 k.p.c. sąd spadku bada z urzędu, kto jest spadkobiercą. W szczególności bada, czy spadkodawca pozostawił testament. (centralny rejestr testamentów). Wzywa on również do złożenia testamentu osobę, co do której będzie uprawdopodobnione, że testament u niej się znajduje. Jeżeli testament zostanie złożony, sąd dokona jego otwarcia i ogłoszenia. SN zaznaczył, że obowiązkiem sądu jest również stwierdzenie nieważności testamentu notarialnego. Szczególnie, jeśli jedna ze stron kwestionuje jego ważność. Wskazał również, iż „Rolą sądu w sprawie o stwierdzenie nabycia praw do spadku jest ustalenie tego kto jest spadkobiercą, co oznacza również konieczność zbadania ważności testamentu”.