Zakaz stosowania praktyk naruszających zbiorowe prawa pacjentów

W przedmiotowej sprawie Rzecznik Praw Pacjenta uznał praktyki stosowane przez podmiot leczniczy za naruszające zbiorowe prawa pacjentów.

Praktyki te polegały na:

  1. nie zapewnieniu odpowiedniej ochrony i nie zabezpieczeniu dokumentacji medycznej pacjentów, którym świadczenia zdrowotne udzielane były w Poradni, przed dostępem osób nieuprawnionych, za naruszające zbiorowe prawa pacjentów do dokumentacji medycznej, tj. prawa, o którym mowa w art. 23 ust. 2 i art. 24 ust. 1 ustawy oraz § 74 rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 9 listopada 2015 r. w sprawie rodzajów, zakresu i wzorów dokumentacji medycznej oraz sposobu jej przetwarzania i nakazał jej zaniechanie;
  2. nie udostępnianiu pacjentom dokumentacji medycznej, wytworzonej w związku ze świadczeniami zdrowotnymi udzielanymi w jednostce organizacyjnej przedsiębiorstwa podmiotu leczniczego tj. w Poradni, za naruszające zbiorowe prawa pacjentów do dokumentacji medycznej, tj. prawa, o którym mowa w art. 23 ust. 1, art. 26 ust. 1, art. 27 ust. 1 pkt 1-5 ustawy w związku z § 78 ust. 1 rozporządzenia i nakazał jej zaniechanie;

Ponadto, zobowiązał Spółkę do złożenia Rzecznikowi Praw Pacjenta:

  1. w nieprzekraczalnym trzydziestodniowym terminie, licząc od dnia otrzymania decyzji, informacji o stopniu realizacji działań polegających na odzyskaniu pozostałej części dokumentacji medycznej (papierowej oraz elektronicznej), które to działania są niezbędne do zaniechania stosowania rzeczonych praktyk naruszających zbiorowe prawa pacjentów;
  2. informacji o fakcie odzyskania pozostałej części dokumentacji medycznej pacjentów (papierowej oraz elektronicznej) w terminie 7 dni od dnia wejścia w jej posiadanie;

Wyrok WSA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wskazał, że z ustaleń faktycznych organu wynikało, że w kwietniu 2016 r. wynajmujący rozwiązał umowę najmu lokalu ze skarżącą spółką w trybie natychmiastowym. Przejął budynek będący przedmiotem umowy najmu, w tym znajdującą się w nim dokumentację medyczną pacjentów. Sąd wskazał, że nie jest kwestionowane, że skarżąca podjęła natychmiastową próbę odzyskania tej dokumentacji i zwróciła się o interwencję policji. W ocenie Sądu I instancji organ błędnie uznał, iż opisane w decyzji działania i zaniechania, są stosowaniem przez skarżący podmiot leczniczy praktyk naruszających zbiorowe prawa pacjentów.

Słusznie skarżąca podniosła, że działania stanowiące praktykę naruszającą zbiorowe prawa pacjentów, muszą być bezprawne i zorganizowane. Bezprawność ta musi korespondować z naruszanym prawem pacjenta do dokumentacji. Zatem musiał istnieć związek przyczynowo - skutkowy między bezprawnym działaniem lub zaniechaniem, a prawem pacjenta do dokumentacji medycznej. W ocenie Sądu organ takiego związku nie wykazał. W każdym razie nie wynika on z opisu stosowanych przez podmiot leczniczy praktyk uznanych za naruszające zbiorowe prawa pacjentów. Z okoliczności sprawy wynika, że skarżący podmiot leczniczy, nie jest sprawcą czynu zakwalifikowanego przez organ jako naruszający zbiorowe prawa pacjentów do dokumentacji medycznej.

Zarzut stosowania niedozwolonych praktyk

Nie można czynić skarżącej zarzutu stosowania niedozwolonych praktyk z tytułu nieudostępniania pacjentom dokumentacji medycznej, w sytuacji gdy dokumentacja ta znalazła się we władaniu osoby trzeciej bez zgody i woli podmiotu leczniczego. Odpowiedzialność podmiotu leczniczego, choć nie jest związana z kategorią winy w ujęciu prawno-karnym, nie może być absolutna, nieograniczona żadnymi okolicznościami, na które nie posiada wpływu. Rzecznik Praw Pacjenta dostrzegł ten problem. Wskazał w uzasadnieniu decyzji, że nie posiada kompetencji w zakresie podjęcia postępowania wobec osoby fizycznej. Czyli takiej, która nie figuruje w rejestrze podmiotów wykonujących działalność leczniczą.

Faktem jest, że do uznania "celowości" działania lub zaniechania wystarczy, że podmiot udzielający świadczeń zdrowotnych, co najmniej przewiduje, iż jego zachowanie doprowadzi do naruszenia praw pacjentów i na to się godzi. Jednak i taki aspekt celowego działania nie został w tej sprawie wykazany przez organ. Nade wszystko nie wynika on z opisu stosowania praktyk niedozwolonych, zarzucanych podmiotowi leczniczemu. W aspekcie ustalonego przez organ stanu faktycznego, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie nie stwierdził, aby wolą podmiotu leczniczego było uniemożliwienie pacjentom dostępu do dokumentacji medycznej.

Nawet, gdyby Rzecznik Praw Pacjenta miał rację co do obowiązku wcześniejszego zabezpieczenia dokumentacji medycznej przed dostępem osób nieuprawnionych,.to należałoby jeszcze wykazać, że podmiot udzielający świadczeń zdrowotnych, co najmniej przewidywał, iż jego zachowanie doprowadzi do naruszenia praw pacjentów i na to się godził. Nadto takie ustalenie musiałoby mieć odzwierciedlenie w opisie zarzucanych podmiotowi praktyk jako naruszających prawa pacjentów, czego w tej sprawie nie dokonano. Ustalony stan sprawy dowodzi, zdaniem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, że skarżąca spółka podejmowała wiele działań faktycznych i prawnych zmierzających do odzyskania dokumentacji medycznej, a podkreślenia wymaga zwłaszcza to, iż była inicjatorem składania wniosków o wszczęcie postępowania wyjaśniającego do Rzecznika Praw Pacjenta.

Zaniechanie praktyk przez skarżącą nie jest możliwe

Zaniechanie przez skarżącą praktyk wskazanych w pkt 1 decyzji jest w rzeczywistości niemożliwe, gdyż to nie ona jest dysponentem dokumentacji medycznej, a podmiot trzeci, na którego działanie skarżąca nie ma wpływu. W ocenie Sądu I instancji doszło do naruszenie art. 59 ust. 1 pkt 1 ustawy o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta, poprzez jego wadliwe zastosowanie w przedmiotowym stanie faktycznym. To z kolei doprowadziło do bezzasadnego nałożenia na skarżącą obowiązku w postaci zaniechania stosowania praktyk naruszających zbiorowe prawa pacjentów (naruszenie art. 64 ust. 1 i 2 ww. ustawy). Ustalenia te dotyczą obu przejawów stosowania praktyk naruszających zbiorowe prawa pacjentów.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie uchylił zaskarżoną decyzję na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit.a. ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.

Rzecznik Praw Pacjenta wniósł skargę kasacyjną zaskarżając wyrok w całości.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną podmiot leczniczy wniósł o oddalenie skargi kasacyjnej i zasądzenie od organu na jego rzecz kosztów postępowania.

Wyrok NSA

Naczelny Sąd Administracyjny orzekł następująco:

Skarga kasacyjna została oparta na usprawiedliwionych podstawach. Zarzut naruszenia art. 59 ust. 1 pkt 1 ustawy o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta  jest zasadny. Zgodnie z art. 59 ust. 1 pkt 1 tej ustawy, przez praktykę naruszającą zbiorowe prawa pacjentów rozumie się bezprawne zorganizowane działania lub zaniechania podmiotów udzielających świadczeń zdrowotnych, mające na celu pozbawienie pacjentów praw lub ograniczenie tych praw, w szczególności podejmowane celem osiągnięcia korzyści majątkowych. Artykuł 59 ust. 1 pkt 1 ustanawiający hipotetyczny stan faktyczny naruszenia zbiorowych praw pacjentów stanowi, że wypełnienie tego hipotetycznego stanu faktycznego wymaga wystąpienia dwóch zasadniczych elementów: - po pierwsze, wystąpienie bezprawnego działania lub zaniechania podmiotu udzielającego świadczeń zdrowotnych, którego następstwem jest pozbawienie lub ograniczenie praw pacjentów, - po drugie, działanie lub zaniechanie, w szczególności podejmowane celem osiągnięcia korzyści majątkowych.

Obowiązek zapewnienia dostępu do dokumentacji medycznej

Wystąpienie pierwszego elementu hipotetycznego stanu faktycznego związane jest z wykonaniem ciążących na podmiocie udzielającym świadczeń zdrowotnych obowiązków. Jednym z obowiązków podmiotów leczniczych jest obowiązek zapewnienia pacjentom dostępu do dokumentacji medycznej dotyczącej ich stanu zdrowia oraz udzielanych im świadczeń zdrowotnych. W celu realizacji tego prawa pacjentów, podmiot udzielający świadczeń zdrowotnych jest obowiązany prowadzić, przechowywać i udostępniać dokumentację medyczną (art. 24 ust. 1 ustawy o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta). Wykonanie tego obowiązku obciążającego podmiot udzielający świadczeń zdrowotnych wymaga podjęcia działań zapewniających ochronę dokumentacji medycznej, przy czym przy jego wykonaniu obowiązany jest do dołożenia szczególnej staranności w tym i wystąpienia okoliczności utraty kontroli nad dokumentacją medyczną.

Zaniechania działania, które obarczone jest cechą szczególnej staranności stanowi praktykę naruszającą zbiorowe prawa pacjenta. Od takiej oceny zaniechania naruszającego zbiorowe prawa pacjenta podmiot udzielający świadczeń zdrowotnych może się uwolnić, gdy utrata dokumentacji medycznej następuje w wyniku zdarzeń, które rozsądnie przewidująca jednostka nie mogła przewidzieć (np. zdarzenie siły wyższej, kradzież). W razie gdy okoliczności utraty przez podmiot leczniczy dokumentacji medycznej można było przewidzieć, wynikały bowiem z okoliczności faktycznej w jakiej podmiot udzielający świadczeń zdrowotnych ją wykonywał, nie można przyjąć, że nie było to bezprawne zaniechanie. W stanie faktycznym sprawy rozstrzygniętej zaskarżoną do sądu decyzją wystąpiły takie okoliczności faktyczne, które podmiot udzielający świadczeń zdrowotnych mógł, a nawet obowiązany był uwzględnić.

Utrata dokumentacji medycznej

Prowadzony spór cywilnoprawny, wielokrotne stanowisko wynajmującego, ale też działania podejmowane przez podmiot udzielający świadczeń zdrowotnych wskazywały na wystąpienie utraty dokumentacji medycznej. W stanie faktycznym sprawy wystąpiły zatem takie zdarzenia, które każdy rozsądny, należycie dbający o wypełnienie obowiązków prawnych, które pozostają w ścisłym związku z ochroną życia i zdrowia pacjentów, którym podmiot leczniczy udzielał świadczeń zdrowotnych, mógł i powinien przewidywać. Brak zatem przez zaniechanie zabezpieczenia dokumentacji medycznej wypełnia przesłankę bezprawnego zaniechania naruszającego zbiorowe prawa pacjenta.

Spełniony jest też drugi element hipotetycznego stanu faktycznego zapisanego w przepisie art. 59 ust. 1 pkt 1 ustawy o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta, to jest zaniechanie to było powiązane z trwającym sporem cywilnym z wynajmującym i jego charakterem majątkowym. Według tego drugiego elementu hipotetycznego stanu faktycznego, bezprawne, zorganizowane działania lub zaniechania mające na celu pozbawienie lub ograniczenie tych praw, w szczególności podejmowane celem osiągnięcia korzyści majątkowych, nie stanowi zamkniętego wyliczenia przyczyn naruszenia zbiorowych praw pacjentów. Stanowiąc o tym, że do tych okoliczności należą "w szczególności" działania podejmowane celem osiągnięcia korzyści majątkowych, otwiera na inne okoliczności, w tym okoliczności wymuszenia zachowania wynajmującego, z którym podmiot udzielający świadczeń zdrowotnych prowadził spór cywilnoprawny.

Naruszenie art. 64 ust. 1 ustawy o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta

Zasadny jest zarzut naruszenia art. 64 ust. 1 ustawy o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta. Według art. 64 ust. 1 tej ustawy, w przypadku wydania decyzji o uznaniu praktyk za naruszające zbiorowe prawa pacjentów, Rzecznik Praw Pacjentów nakazuje jej zaniechanie lub wskazuje działania niezbędne do usunięcia skutków naruszenia zbiorowych praw pacjentów, wyznaczając terminy podjęcia tych działań. Nałożenie na podmiot udzielający świadczeń zdrowotnych, który utracił dokumentację medyczną pacjentów, którym udzielał świadczeń zdrowotnych, działań w celu odzyskania dokumentacji medycznej i informowania Rzecznika Praw Pacjenta o odzyskaniu dokumentacji medycznej pozostaje w zakresie przedmiotowym obowiązków, które mogą być nakładane na ten podmiot, z wyznaczeniem terminu informowania. Nie został nałożony obowiązek odzyskania dokumentacji medycznej, a obowiązek podjęcia działań w celu jej odzyskania. Bezczynność podmiotu udzielającego świadczeń zdrowotnych pozbawiłoby pacjentów prawa dostępu do dokumentacji medycznej,.co bez podjęcia środków prawnych przez Rzecznika Praw Pacjenta przerzuciłoby konieczność stosowania środków prawnych przez poszczególnych pacjentów.

Reasumując, podmiot udzielający świadczeń zdrowotnych jest obowiązany prowadzić, przechowywać i udostępniać dokumentację medyczną. Wykonanie tego obowiązku obciążającego podmiot udzielający świadczeń zdrowotnych wymaga podjęcia działań zapewniających ochronę dokumentacji medycznej,.przy czym przy jego wykonaniu obowiązany jest do dołożenia szczególnej staranności,.w tym i wystąpienia okoliczności utraty kontroli nad dokumentacją medyczną. Zaniechania działania, które obarczone jest cechą szczególnej staranności stanowi praktykę naruszającą zbiorowe prawa pacjenta. Od takiej oceny zaniechania naruszającego zbiorowe prawa pacjenta podmiot udzielający świadczeń zdrowotnych może się uwolnić,.gdy utrata dokumentacji medycznej następuje w wyniku zdarzeń, które rozsądnie przewidująca jednostka nie mogła przewidzieć (np. zdarzenie siły wyższej, kradzież). W razie gdy okoliczności utraty przez podmiot leczniczy dokumentacji medycznej można było przewidzieć,.wynikały bowiem z okoliczności faktycznej w jakiej podmiot udzielający świadczeń zdrowotnych ją wykonywał,.nie można przyjąć, że nie było to bezprawne zaniechanie.