Konstytucyjna zasada odpowiedzialności za czyn karalny

11 stycznia 2021
hello world!

Przepisy Konstytucji RP wyrażają podstawowe zasady odpowiedzialności karnej, którymi rządzi się obecny proces karny. Poza stwierdzeniem, że przestępstwem jest czyn zabroniony pod groźbą kary przez ustawę obowiązującą w czasie jego popełnienia, Konstytucja RP ustala także pewne zasady z zakresu postępowania przed sądami. Zasadami tymi są prawo do obrony i zasada domniemania niewinności.

Gwarancja dla jednostki

Artykuł 42 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. Nr 78, poz. 483 z późn. zm.) określa konstytucyjne standardy odnoszące się do prawa karnego materialnego i procesowego, które mają charakter gwarancyjny dla jednostki. Znajdują one zastosowanie w obszarze szeroko rozumianego prawa represyjnego (wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 3 listopada 2004 r., sygn. K 18/03). Wynikają natomiast nie tylko z treści art. 42 Konstytucji RP, ale także – a może przede wszystkim – z zasady demokratycznego państwa prawnego.

Artykuł 42 stanowi także źródło praw podmiotowych jednostek, których ochrona może być dochodzona w trybie skargi konstytucyjnej (wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 9 czerwca 2015 r., sygn. SK 47/13). Stwierdzenie, że ustawodawca odstąpił od standardów wynikających z art. 42 Konstytucji RP, może prowadzić do konieczności rozważenia proporcjonalności tego odstąpienia w kontekście art. 31 ust. 3 Konstytucji RP*, który określa przesłanki dopuszczalności wprowadzenia przez ustawodawcę ograniczeń korzystania z konstytucyjnych praw i wolności.

Odpowiedzialność karna

Zgodnie z art. 42 ust. 1 Konstytucji RP odpowiedzialności karnej podlega ten tylko, kto dopuścił się czynu zabronionego pod groźbą kary przez ustawę obowiązującą w czasie jego popełnienia. Zasada ta nie stoi na przeszkodzie ukaraniu za czyn, który w czasie jego popełnienia stanowił przestępstwo w myśl prawa międzynarodowego. Odpowiedzialność karna w rozumieniu tego przepisu obejmuje więc nie tylko odpowiedzialność karną w ścisłym tego słowa znaczeniu, a więc odpowiedzialność za przestępstwa. Obejmuje bowiem również inne formy odpowiedzialności o charakterze represyjnym (por. wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 8 lipca 2003 r., sygn. P 10/02, oraz z 19 marca 2007 r., sygn. K 47/05).

Zakresem normowania art. 42 ust. 1 Konstytucji RP objęta jest zatem także odpowiedzialność dyscyplinarna, odpowiedzialność karnoskarbowa, odpowiedzialność za wykroczenia oraz odpowiedzialność podmiotów zbiorowych za czyny zabronione pod groźbą kary (wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 3 listopada 2004 r., sygn. K 18/03), a także odpowiedzialność za tzw. kłamstwo lustracyjne (wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 2 kwietnia 2015 r., sygn. P 31/12). 

Przeczytaj również: Skazanie bez rozprawy

Prawo do obrony 

Zgodnie z art. 42 ust. 2 Konstytucji RP, każdy, przeciw komu prowadzone jest postępowanie karne, ma prawo do obrony we wszystkich stadiach postępowania; może on w szczególności wybrać obrońcę lub na zasadach określonych w ustawie korzystać z obrońcy z urzędu. Przepis ten gwarantuje zatem prawo do obrony w znaczeniu materialnym (możliwość korzystania ze wszystkich prawnie dopuszczalnych środków obrony) oraz w znaczeniu formalnym (prawo do korzystania z obrońcy wybranego lub obrońcy przyznanego z urzędu).

Prawo do obrony jest fundamentalną zasadą procesu karnego oraz podstawowym standardem demokratycznego państwa prawnego. Z prawa do obrony w znaczeniu materialnym wynika obowiązek zapewnienia każdemu, przeciwko komu prowadzone jest postępowanie karne, możliwości wpływania na bieg tego postępowania. W tym możliwości czynnego w nim udziału, składania wyjaśnień, zgłaszania wniosków dowodowych, uczestniczenia w postępowaniu dowodowym, kwestionowania na drodze prawnej wydawanych rozstrzygnięć.

Z kolei z prawa do obrony w znaczeniu formalnym wynika obowiązek zagwarantowania przez ustawodawcę możliwości działania w postępowaniu karnym obrońcy wybranego przez osobę, przeciwko której prowadzone jest postępowanie karne. W razie braku możliwości wyboru obrońcy przez tę osobę, m.in. ze względu na jej trudną sytuację materialną, ustawodawca ma obowiązek określenia zasad przyznawania obrońcy z urzędu. Ta ostatnia procedura ma szczególne znaczenie w sprawach, w których udział obrońcy jest obligatoryjny. Prawo do obrony w znaczeniu formalnym może być jednak przez ustawodawcę ograniczane. Prawo to przysługuje bowiem „na zasadach określonych w ustawie”.

Domniemanie niewinności

Konstytucja RP statuuje, że każdego uważa się za niewinnego, dopóki nie nastąpi stwierdzenie jego winy prawomocnym wyrokiem sądu (art. 42 ust. 3 Konstytucji RP). Ustanowione przez ten przepis domniemanie niewinności jest domniemaniem prawnym, które może zostać obalone prawomocnym wyrokiem sądu stwierdzającym winę. Adresatem tego domniemania są nie tylko wszystkie organy władzy publicznej (wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 16 maja 2000 r., sygn. P 1/99, oraz z 27 lutego 2001 r., sygn. K 22/00), ale również wszystkie jednostki i przedstawiciele mediów. Konsekwencją tego domniemania w aspekcie proceduralnym jest obowiązek wykazania winy przez oskarżyciela. W aspekcie materialnym – nakaz rozstrzygania wątpliwości na korzyść oskarżonego. Odnosi się ono do każdego, a zatem nie tylko do osoby podejrzanej czy już oskarżonej. Odnosi się to również do osoby, co do której istnieje jedynie podejrzenie popełnienia przez nią czynu zabronionego.

W świetle art. 42 ust. 3 Konstytucji RP wina warunkuje zatem odpowiedzialność karną (wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 3 listopada 2004 r., sygn. K 18/03). Ustawodawca nie zdefiniował pojęcia winy. Należy jednak przyjąć, że najbardziej adekwatne dla analizowanego przepisu jej rozumienie wyznacza tzw. normatywna teoria winy. Pozwala ona na przypisanie sprawcy winy, o ile spełnione zostaną określone przesłanki (kryteria zawinienia). Winę można przypisać osobie charakteryzującej się odpowiednim stopniem dojrzałości, zdolnej do rozpoznania znaczenia swojego czynu i pokierowania swoim postępowaniem, znajdującej się w normalnej sytuacji motywacyjnej.

Przeczytaj również: Domniemanie prawne i faktyczne

Podstawowe zasady prawa karnego

Artykuł 42 ust. 1 zdanie pierwsze Konstytucji RP statuuje podstawowe zasady ponoszenia odpowiedzialności karnej, którymi są zasada określoności czynów zabronionych pod groźbą kary, a tym samym również zasada określoności samej kary (nullum crimen sine lege, nulla poena sine lege) oraz zakaz wstecznego działania ustawy wprowadzającej lub zaostrzającej odpowiedzialność karną (nulla poena sine lege anteriori). Z przepisu tego wynika również domniemanie znajomości przez obywateli przepisów prawa krajowego i międzynarodowego w części dotyczącej czynów objętych odpowiedzialnością karną (ignorantia legis non excusat), a z art. 42 ust. 3 Konstytucji RP – zasada winy jako podstawy ponoszenia odpowiedzialności karnej (nullum crimen sine culpa).

Przeczytaj również: Nieświadomość bezprawności czynu

* Zgodnie z tym przepisem ograniczenia w zakresie korzystania z konstytucyjnych wolności i praw mogą być ustanawiane tylko w ustawie i tylko wtedy, gdy są konieczne w demokratycznym państwie dla jego bezpieczeństwa lub porządku publicznego, bądź dla ochrony środowiska, zdrowia i moralności publicznej, albo wolności i praw innych osób. Ograniczenia te nie mogą naruszać istoty wolności i praw.

chevron-down
Copy link