Czym jest zdolność sądowa i procesowa?

22 stycznia 2021
hello world!

Zdolność sądowa i zdolność procesowa to kategorie procesowe, które są uregulowane w kodeksie postępowania cywilnego. Pojęcie zdolności sądowej jest związane z uprawnieniem danego podmiotu do występowania w jakimkolwiek sądowym postępowaniu cywilnym jako strona lub uczestnik postępowania. Należy odróżnić ją od legitymacji, która decyduje o zdolności, interesie prawnym strony do występowania w konkretnym procesie ze względu na przysługujące jej lub przeciwko niej prawa podmiotowe. Z kolei zdolność procesowa to zdolność do samodzielnego dokonywania czynności procesowych. 

Zdolność sądowa

Zgodnie z art. 64 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego (t.j. Dz. U. z 2020 r. poz. 1575 z późn. zm., dalej również jako „k.p.c.”), każda osoba fizyczna i prawna ma zdolność występowania w procesie jako strona (zdolność sądowa). Zdolność sądową mają także jednostki organizacyjne niebędące osobami prawnymi, którym ustawa przyznaje zdolność prawną (art. 64 § 1(1) k.p.c.), a zatem tzw. ułomne osoby prawne – wobec przyznania im na mocy ustaw zdolności prawnej. Jednocześnie na mocy odrębnych – konkretnych – uregulowań prawnych danemu podmiotowi może przysługiwać zdolność sądowa. Sformułowana w art. 64 § 1 k.p.c. definicja zdolności sądowej, choć na pozór jasna i jednoznaczna, jest jednak nieprecyzyjna. Zwraca się bowiem uwagę, że powyższa regulacja odnosi się literalnie do „stron”, a nie np. do interwenienta ubocznego. Choć wydaje się oczywiste, że również tego rodzaju uczestnik postępowania musi być wyposażony w zdolność sądową.

Istotą zdolności sądowej jest przymiot (istniejącej osoby fizycznej lub jednostki organizacyjnej) pozwalający na przeprowadzenie z jej udziałem ważnego postępowania sądowego. Zdolność ta jest zatem bezwzględną przesłanką procesową. Jej brak stanowi przeszkodę procesową, którą sąd bierze pod uwagę z urzędu w każdym stanie sprawy (postanowienie Sądu Apelacyjnego w Rzeszowie z 10 stycznia 2013 r., sygn. III APz 10/12). Zdolność sądowa osoby fizycznej trwa od chwili jej urodzenia do chwili śmierci. Wyposażona jest w taką zdolność również osoba małoletnia lub ubezwłasnowolniona całkowicie. Mimo że nie posiada ona zdolności do czynności prawnych ani zdolności procesowej (postanowienie Sądu Najwyższego z 20 lipca 1972 r., sygn. II CZ 120/72).

Przeczytaj także: Zdolność prawna a zdolność do czynności prawnych

Strona i uczestnik postępowania cywilnego

Jak wskazuje się w literaturze, zdolność sądową można rozumieć jako pojęcie, które odnosi się do przymiotów danego podmiotu (osób fizycznych lub jednostek organizacyjnych), dzięki którym możliwe jest prowadzenie postępowania z udziałem tego podmiotu. Udział ten odnosi się nie tylko do stron. Odnosi się bowiem także do interwenientów ubocznych, uczestników postępowań nieprocesowych, podmiotów postępowania egzekucyjnego, zabezpieczającego, upadłościowego oraz naprawczego. Warto przytoczyć plastyczny opis zdolności sądowej przedstawiony przez R. Obrębskiego. Przyrównuje on to pojęcie do „podmiotowej blokady, która powinna uniemożliwiać stronom procesu, które nie mogą uczestniczyć w obrocie we własnym imieniu, dochodzenie ochrony w postępowaniu cywilnym” (R. Obrębski, Zarys istoty zdolności sądowej w postępowaniu cywilnym, PPC 2016, nr 1, s. 19).

Można uznać, że skoro pojęcie zdolności sądowej, o jakiej mowa w art. 64 k.p.c, dotyczy każdego postępowania cywilnego, to ma charakter generalny. Zatem tę zdolność sądową określić można mianem „ogólnej zdolności sądowej”. Wymaga wskazania, że pojęcie to immanentnie wiąże się z uprawnieniem podmiotu (osób fizycznych, osób prawnych, ułomnych osób prawnych) do występowania w jakimkolwiek sądowym postępowaniu cywilnym jako strona lub uczestnik postępowania (wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z 23 sierpnia 2018 r., sygn. V ACa 758/17). W judykaturze zauważa się, że zdolność sądowa to pojęcie szersze niż osobowość prawna (wyrok Sądu Najwyższego z 21 kwietnia 2016 r., sygn. III ZS 1/16).

Brak zdolności sądowej

Brak zdolności sądowej może mieć charakter bądź pierwotny, bądź następczy. Oba rodzaje braków mogą być przy tym kwalifikowane jako usuwalne bądź nieusuwalne. Pierwotny brak zdolności sądowej zachodzi wtedy, gdy jako strona występuje jednostka nieposiadająca zdolności sądowej. Usunięcie tego braku nie jest natomiast możliwe. Oprócz tego pierwotny brak zdolności sądowej zachodzi także gdy, jako strona występuje jednostka nieposiadająca zdolności sądowej, którą może jednak uzyskać np. przez dokonanie wpisu do odpowiedniego rejestru konstytuującego tę jednostkę jako osobę prawną, a także wtedy, gdy jako strona oznaczony został w pozwie podmiot nieistniejący (nieżyjąca osoba fizyczna lub jednostka organizacyjna, która nigdy nie powstała albo ustała przed wniesieniem pozwu – tak: postanowienie Sądu Najwyższego z 13 kwietnia 2005 r., sygn. V CK 729/04).

Rzeczywisty brak podmiotu, z udziałem którego postępowania mogłoby się toczyć, to w istocie pierwotny (i nieusuwalny) brak zdolności sądowej. Wskazał na to Sąd Apelacyjny w Rzeszowie w wyroku z 10 stycznia 2013 r., sygn. III APz 10/12. Natomiast następczy brak zdolności sądowej odnosi się do stron niebędących osobami fizycznymi. Konieczne jest wówczas zawieszenie postępowania sądowego do czasu ustalenia ogólnego następcy prawnego. Gdyby zaś ten nie został ustanowiony, to postępowanie ulegnie umorzeniu.

Przeczytaj również: Czym jest nieważność czynności prawnej?

Zdolność sądowa a zdolność procesowa

Zgodnie z art. 65 § 1 k.p.c. zdolność do czynności procesowych (zdolność procesową) mają osoby fizyczne posiadające pełną zdolność do czynności prawnych, osoby prawne oraz jednostki organizacyjne, o których mowa w art. 64 § 1(1). Natomiast osoba fizyczna ograniczona w zdolności do czynności prawnych ma zdolność procesową w sprawach wynikających z czynności prawnych, których może dokonywać samodzielnie (art. 65 § 2 k.p.c.). W odróżnieniu od zdolności sądowej zdolność procesowa wiąże się z uprawnieniem do podejmowania skutecznych czynności procesowych. Podejmowanie czynności w toku sprawy wymaga przesądzenia kwestii prawidłowości ich dokonywania.

Należy podkreślić, że zdolność procesowa nie jest uprawnieniem do występowania w charakterze strony w konkretnym procesie, lecz ogólną kwalifikacją podmiotu. Polega ona na tym, że może on osobiście podejmować czynności procesowe. Jej wyznacznikiem w odniesieniu do osób fizycznych jest posiadanie zdolności do czynności prawnych, a w odniesieniu do osób prawnych – wyłącznie zdolności sądowej (wyrok Sądu Apelacyjnego w Szczecinie z 2 kwietnia 2009 r., sygn. I ACa 53/09).

chevron-down
Copy link