W przedmiotowej sprawie Powód domagał się nakazania pozwanej złożenia oświadczenia woli o przeniesieniu na niego prawa własności nieruchomości wraz ze związanym z tym lokalem udziałem w gruncie.

W uzasadnieniu powód powołał się na zawartą z pozwaną umowę zlecenia fiducjarnego, zgodnie z którą pozwana miała nabyć na rzecz powoda i swoją lokal mieszkalny za środki finansowe powoda i pozwanej. Według powoda pozwana nabyła lokal wyłącznie na swoją rzecz,.nie powołując się przy zawieraniu umowy sprzedaży na pełnomocnictwo udzielone jej przez powoda. Po nabyciu lokalu został on podzielony na lokale nr 3a i nr 3b. Strony miały uzgodnić, że lokal nr 3b miał pozostać własnością pozwanej, a lokal nr 3a miał zostać przewłaszczony na powoda.

W toku postępowania pozwana zawarła umowę sprzedaży lokalu nr 3a z "P." Spółką z ograniczoną odpowiedzialnością.

Sąd Okręgowy oddalił powództwo.

Apelację wniósł powód.

Zagadnienie prawne do SN

Sąd Apelacyjny rozpoznając apelację, powziął poważne wątpliwości prawne, którym dał wyraz, występując z przedstawionymi na wstępie zagadnieniami prawnymi.

Sąd Najwyższy orzekł, iż stosowanie art. 192 pkt 3 k.p.c. uwarunkowane jest zaistnieniem w toku sprawy zdarzenia, które może - w świetle prawa materialnego - spowodować przejście prawa lub rzeczy objętych sporem ze strony procesowej na osobę trzecią, jeśli nie wiąże się to z utratą bytu prawnego przez stronę. Ściśle rzecz biorąc chodzi o - założone.- przejście uprawnienia (od strony czynnej) lub obowiązku (od strony biernej), o które toczy się proces, ze strony procesowej na osobę trzecią.

W takim wypadku art. 192 pkt 3 k.p.c. spełnia swoją funkcję, chroniąc przed skutkami założonego przejścia uprawnienia lub obowiązku w toku sprawy ze strony procesowej na osobę trzecią, gdyż powoduje, że powództwo nie może być oddalone z powodu braku czynnej lub biernej legitymacji materialnej powoda lub pozwanego, jeżeli brak ten miałby wynikać jedynie z tego, że nastąpiło takie przejście. Ponadto art. 192 pkt 3 k.p.c. w takiej sytuacji umożliwia - po spełnieniu określonych w nim warunków - następstwo procesowe osoby trzeciej, na którą miało przejść uprawnienie lub obowiązek objęte sporem, w miejsce tej strony, która miała być dotąd podmiotem przedmiotowego uprawnienia lub obowiązku, ale nie jest to podstawowa funkcja tego przepisu.

Art 192 pkt 3 kpc nie wywołuje skutków materialnoprawnych

Przepis art. 192 pkt 3 k.p.c. nie wywołuje skutków materialnoprawnych, a jego stosowanie zakłada tylko nastąpienie skutku materialnoprawnego w postaci sukcesji prawnej w odniesieniu do uprawnienia lub obowiązku objętych sporem Musi istnieć tożsamość między uprawnieniem lub obowiązkiem objętych sporem, a uprawnieniem lub obowiązkiem objętych założoną sukcesją prawną na rzecz osoby trzeciej, albo sukcesja prawna może wykraczać poza zakres tego, co jest objęte sporem, ale musi rozciągać się (także) na uprawnienie lub obowiązek objęte sporem.

W związku z tym art. 192 pkt 3 k.p.c. nie ma zastosowania, gdy nie nastąpiło zdarzenie zdatne do wywołania skutku w postaci sukcesji prawnej między stroną a osobą trzecią w odniesieniu do uprawnienia lub obowiązku objętych sporem lub gdy nastąpiło zdarzenie zdatne do wywołania takiej sukcesji prawnej, ale nie zachodzi tożsamość między uprawnieniem lub obowiązkiem objętych sporem a uprawnieniem lub obowiązkiem objętych sukcesją prawną bądź uprawnienie lub obowiązek objęte sporem nie zawierają się w tym, co jest objęte założoną sukcesją prawną. Nie można wobec tego traktować art. 192 pkt 3 k.p.c. jako przepisu, który pozwala na ochronę w zakresie wykraczającym poza założony skutek materialnoprawny wyrażający się w sukcesji prawnej w odniesieniu do uprawnienia lub obowiązku objętych sporem. W przeciwnym razie przepisowi art. 192 pkt 3 k.p.c. przypisane zostałoby znaczenie, które nie jest zgodne z jego brzmieniem, celem i funkcją.

Brak podstaw do stosowania art. 192 pkt 3 kpc

Wyjaśnić przy tym należy, że brak podstaw do stosowania art. 192 pkt 3 k.p.c. z tego powodu, że nie doszło do zdarzenia, które zdatne byłoby do spowodowania przejścia uprawnienia lub obowiązku objętych sporem na osobę trzecią, sam przez się nie ma znaczenia z punktu widzenia wyniku procesu. Wynik ten może zależeć w takim wypadku tylko od tego, czy i jakie znaczenie dla oceny żądania może mieć zdarzenie, które nie było przyczyną sukcesji prawnej w zakresie uprawnienia lub obowiązku objętych sporem, ale mogło mieć wpływ na roszczenie powoda w świetle przepisów prawa materialnego, a tym samym na zasadność powództwa. Jest to również prosta konsekwencja założenia, że art. 192 pkt 3 k.p.c. nie wywołuje skutków o charakterze materialnoprawnym.

W razie, gdy w toku sprawy z powództwa dającego zlecenie o zobowiązanie przyjmującego zlecenie do złożenia oświadczenia woli o przeniesieniu rzeczy na dającego zlecenie przyjmujący zlecenie, wbrew umowie, zbył osobie trzeciej rzecz nabytą w imieniu własnym dla dającego zlecenie, odpowiedź na pytanie o możliwość stosowania art. 192 pkt 3 k.p.c. zależy od tego, czy zbycie to spowodowało przejście na osobę trzecią - przy założeniu jego istnienia - obowiązku przeniesienia rzeczy na dającego zlecenie (art. 740 zdanie drugie k.c.). Jest bowiem oczywiste, że sporem w takiej sprawie objęty jest - w rozumieniu art. 192 pkt 3 k.p.c. - wyłącznie obowiązek przyjmującego zlecenie przeniesienia własności rzeczy na dającego zlecenie oraz odpowiadające mu roszczenie dającego zlecenie o to przeniesienie.

Roszczenie dającego zlecenie

Roszczenie dającego zlecenie o przeniesienie rzeczy nabytej dla niego przez przyjmującego zlecenie w imieniu własnym ma jedynie charakter obligacyjny. Taki sam charakter ma także odpowiadający temu roszczeniu obowiązek przyjmującego zlecenie do przeniesienia nabytej rzeczy na dającego zlecenie. Jeżeli więc przyjmujący zlecenie, wbrew umowie, przeniesie rzecz na osobę trzecią, wtedy dający zlecenie nie może żądać od osoby trzeciej przeniesienia rzeczy na siebie. Swoje roszczenie może nadal kierować tylko przeciw przyjmującemu zlecenie, chociaż roszczenie to zostaje wtedy pozbawione skuteczności. Obowiązek przeniesienia rzeczy na dającego zlecenie nie przechodzi bowiem z przyjmującego zlecenie na osobę trzecią wraz ze zbyciem przez niego rzeczy tej osobie. Nie jest to obowiązek związany z tą rzeczą w sposób właściwy dla tzw. zobowiązań realnych.

Skoro zbycie przez przyjmującego zlecenie, wbrew umowie, osobie trzeciej rzeczy nabytej w imieniu własnym dla dającego zlecenie nie powoduje przejścia na tę osobę obowiązku przeniesienia rzeczy na dającego zlecenie, to art. 192 pkt 3 k.p.c. nie ma zastosowania w sytuacji, w której zbycie takie nastąpiło w toku sprawy z.powództwa dającego zlecenie o zobowiązanie przyjmującego zlecenie do złożenia oświadczenia woli o przeniesieniu rzeczy na dającego zlecenie.

Wezwanie do wzięcia udziału w sprawie osoby trzeciej

Bez znaczenia w tym kontekście pozostaje to, że w sprawie z powództwa dającego zlecenie o zobowiązanie przyjmującego zlecenie do złożenia oświadczenia woli o przeniesieniu rzeczy.na dającego zlecenie nabytej przez przyjmującego zlecenie.w imieniu własnym dla dającego zlecenie do wzięcia udziału w sprawie - na podstawie art. 194 § 1 k.p.c. - została wezwana osoba trzecia, której przyjmujący zlecenie zbył w toku sprawy rzecz wbrew umowie.

Wezwanie do wzięcia udziału w sprawie osoby trzeciej nie zmienia tego,.że osoba ta nie jest następcą prawnym przyjmującego zlecenie w zakresie obowiązku przeniesienia rzeczy na dającego zlecenie.

Reasumując: zbycie przez przyjmującego zlecenie, wbrew umowie, osobie trzeciej rzeczy nabytej w imieniu własnym.dla dającego zlecenie nie powoduje przejścia na tę osobę obowiązku przeniesienia rzeczy na dającego zlecenie (art. 740 zdanie drugie k.c.). Jeżeli zbycie takie nastąpiło w toku sprawy z powództwa dającego zlecenie o. zobowiązanie przyjmującego zlecenie do złożenia oświadczenia woli o przeniesieniu rzeczy na dającego zlecenie, art. 192 pkt 3 k.p.c. nie ma zastosowania.​