Złożenie oświadczenia woli pod wpływem groźby

27 stycznia 2021
hello world!

Podjęcie niezupełnie świadomej decyzji, która może się okazać sprzeczna z interesami ją podejmującego, może prowadzić do problemów finansowych, osobistych czy rodzinnych. Zdarza się, że podjęcie takich nieprawidłowych działań jest wynikiem groźby. Złożenie oświadczenia woli pod wpływem groźby zachodzi, gdy osoba spełnia stawiane jej żądania z obawy o bezpieczeństwo swoje lub swoich bliskich. Ustawodawca wprowadził jednak instytucję pozwalającą na „cofnięcie” swojej błędnej decyzji, czyli uchylenie się od skutków oświadczenia woli. 

Groźba w doktrynie prawa cywilnego

Podobnie jak podstęp*, groźba sprowadza się do niedozwolonego wpływania na wolę innej osoby, aby złożyła oświadczenie woli określonej treści. Groźba stanowi tzw. przymus psychiczny. Polega on na tym, że następuje złożenie oświadczenia woli pod wpływem stanu obawy. Stan ten wywołany jest przez drugą stronę lub przez osobę trzecią w następstwie zastosowania groźby bezprawnej. Zaistniały stan obawy musi dotyczyć poważnego niebezpieczeństwa osobistego lub majątkowego dla składającego oświadczenie woli albo dla innej osoby. Wynika on z zapowiedzi spowodowania owego zła przez autora groźby. Stwarza to dla zagrożonego sytuację przymusową w tym sensie, że staje on przed alternatywą: albo dokona żądanej czynności prawnej, albo narazi się na realizację stanu rzeczy określonego w groźbie. 

Konstrukcja groźby jako wady oświadczenia woli łączy w sobie elementy wewnętrze i zewnętrzne. Element zewnętrzny to określone zachowanie się grożącego, stwarzające stan zagrożenia w celu wymuszenia określonego oświadczenia woli. Element wewnętrzny to istnienie obawy i strachu, które paraliżują swobodę decyzji zagrożonego. O groźbie prawnie doniosłej można mówić wtedy, jeśli jest ona zarazem bezprawna i poważna (wyrok Sądu Najwyższego z 26 września 2001 r., sygn. I PKN 658/00).

Przeczytaj również: Podstęp jako wada oświadczenia woli

Oświadczenie woli złożone pod wpływem groźby a inne stany przymusu

Gdy oświadczenie woli zostaje złożone na skutek szczególnie silnej presji noszącej cechy bezprawności, może powstać trudność w zidentyfikowaniu wady, którą oświadczenie to jest dotknięte. W okolicznościach sprawy granica pomiędzy stanem obawy a brakiem swobody może być płynna i trudna do uchwycenia.

Różnica jest niemała – w pierwszym wypadku pozbawienie skuteczności prawnej oświadczenia woli złożonego pod wpływem groźby wymaga podjęcia dalszych czynności i to w stosunkowo krótkim terminie, po upływie którego ważność czynności nie podlega już dalszemu kwestionowaniu (art. 88 k.c., o czym poniżej). Natomiast w drugim – oświadczenie jest nieważne ex lege i nie ulega „uzdrowieniu”. Ostateczny wynik sprawy będzie zależał od ustaleń faktycznych dotyczących stanu psychicznego składającego oświadczenie woli. Jeśli okaże się, że wywarty przez groźbę wpływ doprowadził do pozbawienia go jakiejkolwiek swobody co do powzięcia decyzji i wyrażenia woli, zastosowanie znajdzie art. 82 k.c. (brak świadomości lub swobody jako wada oświadczenia woli) jako przewidujący dalej idące konsekwencje prawne.

Groźba a uchylenie się od skutków złożonego oświadczenia woli

Zgodnie z art. 87 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (t.j. Dz. U. z 2020 r. poz. 1740 z późn. zm., dalej również jako „k.c.”) kto złożył oświadczenie woli pod wpływem bezprawnej groźby drugiej strony lub osoby trzeciej, ten może uchylić się od skutków prawnych swego oświadczenia, jeżeli z okoliczności wynika, że mógł się obawiać, iż jemu samemu lub innej osobie grozi poważne niebezpieczeństwo osobiste lub majątkowe. Oświadczenie woli złożone pod wpływem groźby bezprawnej jest względnie nieważne.

Przeczytaj również: Nieważność czynności prawnej

Uchylenie się od skutków prawnych

Sankcją prawną dla wadliwych oświadczeń woli jest nieważność bezwzględna (w przypadku pozorności) lub nieważność względna (w przypadku błędu lub groźby). W jednym i w drugim przypadku zaistnienie sankcji następuje bez ingerencji sądu. W przypadku nieważności bezwzględnej – z mocy prawa. Natomiast w przypadku nieważności względnej – przez uchylenie się od skutków oświadczenia woli, a więc akt podejmowany przez stronę czynności. Zgodnie z art. 88 § 1 k.c. uchylenie się od skutków prawnych oświadczenia woli, które zostało złożone innej osobie pod wpływem groźby, następuje przez oświadczenie złożone tej osobie na piśmie. Uprawnienie to wygasa z upływem roku od chwili, kiedy stan obawy ustał (art. 88 § 2 k.c.).

Uprawnienie do uchylenia się od skutków oświadczenia woli przysługuje wyłącznie tej osobie, która złożyła dotknięte wadą oświadczenie woli. Nigdy zaś drugiej stronie czynności prawnej. Możliwość skorzystania z uprawnienia do uchylenia się od skutków prawnych wadliwego oświadczenia zależy wyłącznie od decyzji składającego to oświadczenie; druga strona nie może przeszkodzić powstaniu skutków uchylenia ani też zapobiec unieważnieniu czynności prawnej. Druga strona może jednak trwać przy stanowisku, że uchylenie się jest bezpodstawne. Wówczas możliwe jest rozstrzygnięcie przez sąd, czy było ono uzasadnione. Takie rozstrzygnięcie może nastąpić w postępowaniu wytoczonym przez osobę, która uchyliła się od skutków oświadczenia woli złożonego pod wpływem błędu lub groźby – o świadczenie (o zwrot spełnionego świadczenia, jeśli wcześniej doszło do jego spełnienia), albo o ustalenie nieistnienia stosunku prawnego powołanego przez czynność prawną, w której skład wchodziło to oświadczenie (postanowienie Sądu Najwyższego z 12 października 2005 r., sygn. III CK 48/05).

* Groźba od podstępu różni się tym, że składający oświadczenie woli ma prawidłowe wyobrażenie o rzeczywistości, lecz dokonuje czynności prawnej na skutek presji wywieranej przez grożącego i wbrew swojej chęci. 

chevron-down
Copy link