Zmiany w procedurze karnej uchwalone przez Sejm

26 kwietnia 2021
hello world!

Proponowane zmiany w procedurze karnej wynikają co do zasady z konieczności wdrożenia do polskiego porządku prawnego przepisów dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2017/541 z dnia 15 marca 2017 r. w sprawie zwalczania terroryzmu i zastępującej decyzję ramową Rady 2002/475/WSiSW oraz zmieniającej decyzję Rady 2005/671/WSiSW (Dz. Urz. UE L 88 z 31.03.2017 str. 6). Bezpośrednia transpozycja dyrektywy wymaga zmian wyłącznie w prawie materialnym. Jednak dla osiągnięcia w pełni celu, jaki przewidują europejskie przepisy, niezbędne było wprowadzenie pewnych rozwiązań proceduralnych.

W uzasadnieniu projektu Sejm wskazał, że w szczególności należą do nich:

  • podniesienie funkcjonalności instytucji, które od lat nie były poddawane modyfikacjom uwzględniającym doświadczenia związane z ich stosowaniem (list żelazny),
  • usunięcie dostrzeżonych luk normatywnych, mogących mieć istotny wpływ na sprawność postępowania przygotowawczego i szybkość procedowania (doręczanie postanowienia rozstrzygającego w przedmiocie wniosku o zastosowanie tymczasowego aresztowania),
  • wprowadzenie podstawy do wykorzystywania współczesnych możliwości technicznych przyspieszających doręczanie odpisów aktu oskarżenia i redukujących koszty tej czynności,
  • a także jednoznaczne uregulowanie zasad dostępu do akt zakończonego postępowania przygotowawczego, mogące mieć istotne znaczenie w odniesieniu do przestępstw terrorystycznych.

Zmiany w procedurze karnej - ograniczenie dostępu do akt

Jedną z najbardziej kontrowersyjnych zmian, jakie przewiduje nowelizacja, jest ograniczenie dostępu do akt na podstawie ustawy z dnia 6 września 2001 r. o dostępie do informacji publicznej (t.j. Dz. U. z 2020 r. poz. 2176). Zgodnie z obecnie obowiązującym art. 156 § 5 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks postępowania karnego (t.j. Dz. U. z 2021 r. poz. 534, dalej również jako „k.p.k.”) jeżeli nie zachodzi potrzeba zabezpieczenia prawidłowego toku postępowania lub ochrony ważnego interesu państwa, w toku postępowania przygotowawczego stronom, obrońcom, pełnomocnikom i przedstawicielom ustawowym udostępnia się akta, umożliwia sporządzanie odpisów lub kopii oraz wydaje odpłatnie uwierzytelnione odpisy lub kopie; prawo to przysługuje stronom także po zakończeniu postępowania przygotowawczego.

W przedmiocie udostępnienia akt, sporządzenia odpisów lub kopii lub wydania uwierzytelnionych odpisów lub kopii prowadzący postępowanie przygotowawcze wydaje zarządzenie. W wypadku odmowy udostępnienia akt pokrzywdzonemu na jego wniosek należy natomiast poinformować go o możliwości udostępnienia mu akt w późniejszym terminie. Z chwilą powiadomienia podejrzanego lub obrońcy o terminie końcowego zaznajomienia z materiałami postępowania przygotowawczego pokrzywdzonemu, jego pełnomocnikowi lub przedstawicielowi ustawowemu nie można odmówić udostępnienia akt, umożliwienia sporządzania odpisów lub kopii oraz wydania odpisów lub kopii. Za zgodą prokuratora akta w toku postępowania przygotowawczego można w wyjątkowych wypadkach udostępnić innym osobom. Prokurator może udostępnić akta w postaci elektronicznej.

Przeczytaj również: Zmiany w dostępie do akt postępowania przygotowawczego

Dostęp do akt zakończonego postępowania przygotowawczego po nowelizacji

Tymczasem projekt nowelizacji przewiduje usunięcie z pierwszego zdania art. 156 § 5 k.p.k. fragmentu o prawie do zapoznania się stron z aktami po zakończeniu postępowania. Dodany ma zostać jednak § 5b, zgodnie z którym § 5 stosuje się odpowiednio do udostępniania akt zakończonego postępowania przygotowawczego.

Zdaniem projektodawców proponowane rozwiązanie ma na celu jednoznaczne ukształtowanie podstawy do udostępniania akt zakończonych postępowań przygotowawczych, zapewniającej możliwość szerokiego udostępnienia materiałów określonej sprawy w przypadkach takie udostępnienie uzasadniających, z drugiej zaś strony gwarantującej ochronę materiałów w sprawach, które pomimo formalnie zapadłej decyzji o zakończeniu postępowania przygotowawczego nie są sprawami zakończonymi w sensie merytorycznym (np. sprawy zakończone umorzeniem z powodu niewykrycia sprawcy przestępstwa albo braku wymaganego zezwolenia na ściganie lub wniosku o ściganie) i mogą zostać podjęte w razie ujawnienia nowych faktów, dowodów lub zaistnienia określonych zdarzeń prawnych.

Zdaniem Sejmu stosowane dotychczas do udostępniania akt zakończonych postępowań przygotowawczych regulacje ustawy o dostępie do informacji publicznej niejednokrotnie są stosowane niewłaściwie. Szczególnie jaskrawymi przypadkami niewłaściwego stosowania tej ustawy w odniesieniu do materiałów postępowania przygotowawczego są przypadki udostępniania takich akt w całości. Pomimo że znaczna ilość dokumentów w nich zawartych nie obejmuje informacji publicznej. Powstaje jednak obawa, czy proponowane uregulowanie, które w założeniu ma chronić przed „wyciekiem” wrażliwych informacji, nie stanie się w rzeczywistości narzędziem do tego, by dostępu do akt praktycznie w ogóle nie było.

Zmiany w procedurze karnej - wstrzymanie biegu przedawnienia 

Sejm podkreślił również, że ogłoszenie stanu epidemii z powodu COVID-19 wprowadziło szereg ograniczeń, które przekładają się na postępowania sądowe. Dotyczy to przede wszystkim konieczności zachowania wymogów sanitarnych podczas rozpraw, co może wpływać negatywnie na czas prowadzenia postepowań. Wprowadzenie możliwości prowadzenia rozpraw i posiedzeń w trybie wideokonferencji usprawniło tempo postępowań. Z uwagi jednak na wymogi proceduralne taki tryb procedowania odbywa się w ograniczonym zakresie. Na przedłużenie postępowań wpływa również np. objęcie kwarantanną oskarżonych, świadków (biegłych), a w szczególności sędziów albo ławników. W konsekwencji tego może dochodzić do przedawnienia karalności przestępstw z przyczyn obiektywnych. Mimo że organy ścigania i sądy nie prowadzą postępowań w sposób opieszały.

Nowelizacja przewiduje zatem zmianę ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (t.j. Dz. U. poz. 1842 z późn. zm.) poprzez dodanie art. 15zzr1 w brzmieniu: W okresie obowiązywania stanu zagrożenia epidemicznego albo stanu epidemii ogłoszonego z powodu COVID-19 oraz w terminie 6 miesięcy po dniu ich odwołania, nie biegnie przedawnienie karalności czynu oraz przedawnienie wykonania kary w sprawach o przestępstwa i przestępstwa skarbowe. Proponowany zapis ma zniwelować ryzyko, że podejrzani (oskarżeni) poniosą odpowiedzialność karną w wyniku tego, że postępowania karne są prowadzone w stanie epidemii lub zagrożenia epidemicznego. 

Przeczytaj również: Zawieszenie biegu przedawnienia z powodu COVID-19 w sprawach karnych

Zabezpieczanie danych informatycznych

Kolejna zmiana obejmuje art. 218a k.p.k. dotyczący danych informatycznych i ich zabezpieczania. Zgodnie z obecnym brzmieniem przepisu urzędy, instytucje i podmioty prowadzące działalność telekomunikacyjną obowiązane są niezwłocznie zabezpieczyć, na żądanie sądu lub prokuratora zawarte w postanowieniu, na czas określony, nieprzekraczający jednak 90 dni, dane informatyczne przechowywane w urządzeniach zawierających te dane na nośniku lub w systemie informatycznym.

Z kolei pozbawione znaczenia dla postępowania karnego dane informatyczne, o których mowa w § 1, należy niezwłocznie zwolnić spod zabezpieczenia (art. 218a § 2 k.p.k.). Tymczasem zgodnie z założeniem projektodawców, należy dostosować katalog ujętych w art. 218a § 1 k.p.k. podmiotów obowiązanych do zabezpieczenia danych informatycznych, obejmując nim – poza już wymienionymi – także inne podmioty, które zapewniają przekaz danych informatycznych oraz udostępnianie i publikowanie treści drogą elektroniczną. Mowa o podmiotach świadczących usługi drogą elektroniczną oraz dostawcach usług cyfrowych. Wspomniano o nich w ustawie z dnia 5 lipca 2018 r. o krajowym systemie cyberbezpieczeństwa (Dz. U. z 2020 r. poz. 1369).

Co więcej, w sprawach o przestępstwa określone w art. 200b (propagowanie pedofilii), art. 202 par. 3, 4, 4a, 4b (prezentowanie, udostępnianie treści pornograficznych) lub art. 255a (rozpowszechnianie treści związanych z atakami terrorystycznymi) ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks karny (t.j. Dz. U. z 2020 r. poz. 1444 z późn. zm.) oraz w rozdziale 7 ustawy z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu narkomanii (t.j. Dz. U. z 2020 r. poz. 2050) - takie zabezpieczenie ma być połączone z obowiązkiem uniemożliwienia dostępu do tych danych. Co więcej, jeśli wiąże się to z popełnieniem przestępstwa - sąd lub prokurator będą mogli zarządzić usunięcie tych treści. Wprowadzane jest uregulowanie, że podmiotem zobowiązanym do wykonania żądania sądu lub prokuratora - w zakresie zabezpieczenia danych - może być również administrator treści. W nowelizacji brak jest jednak przepisów przewidujących jakiekolwiek zabezpieczenia przed nadużywaniem przepisu przez służby. 

Zmiany w procedurze karnej - list żelazny z wpływem prokuratora

Ponadto nowela przewiduje też zapewnienie wpływu prokuratora na stosowanie listu żelaznego na etapie postępowania przygotowawczego. Zgodnie z projektem, przewidywane jest rozbudowanie regulacji odnoszących się do problematyki stosowania listu żelaznego, prowadzące do:

  • zapewnienia wpływu prokuratora na stosowanie tej instytucji na etapie postępowania przygotowawczego (proj. art. 281 § 2 i 3 oraz proj. art. 282 § 3 k.p.k.); list żelazny może być wydany na wniosek prokuratora albo przy braku jego sprzeciwu, 
  • ukształtowania mechanizmu rozwiązywania kolizji listu żelaznego z wcześniej zastosowanym tymczasowym aresztowaniem poprzez wprowadzenie podstawy do obligatoryjnego uchylenia tymczasowego aresztowania przez sąd orzekający o wydaniu listu żelaznego (proj. art. 281 § 4 k.p.k.),
  • doprecyzowania przepisu stanowiącego podstawę do zaskarżenia postanowienia w przedmiocie wydania listu żelaznego (proj. art. 284 § 2 k.p.k.),
  • dodania unormowania przesądzającego o tym, że wniosek o wydanie podejrzanemu listu żelaznego nie wstrzymuje rozpoznania wniosku o zastosowanie wobec niego tymczasowego aresztowania, co akcentuje brak konkurencyjności obu zbiegających się postępowań incydentalnych (proj. art. 284a k.p.k.).

Poręcznie majątkowe nie dla ubogich

Kolejna kontrowersyjna zmiana przewiduje, że sąd albo prokurator będą mogli uzależnić przyjęcie przedmiotu poręczenia majątkowego od wykazania jego źródła. Ta propozycja znalazła się w autopoprawce do projektu nowelizacji. Do art. 266 § 1 k.p.k. dodano bowiem § 1a, zgodnie z którym przedmiot poręczenia majątkowego nie może pochodzić z przysporzenia na rzecz oskarżonego albo innej osoby składającej poręczenie dokonanego na ten cel. Sąd albo prokurator może uzależnić przyjęcie przedmiotu poręczenia majątkowego od wykazania przez osobę składającą poręczenie źródła pochodzenia tego przedmiotu. W uzasadnieniu wskazano, że wyłączenie możliwości pokrywania poręczeń majątkowych z przysporzeń na rzecz oskarżonego (podejrzanego) albo innej osoby składającej poręczenie dokonanych na ten cel, w szczególności pochodzących ze zbiórek ofiar, jak również dobrowolnych wpłat poszczególnych osób poza zbiórkami, wynika z istoty tego środka zapobiegawczego. 

* https://www.sejm.gov.pl/sejm9.nsf/PrzebiegProc.xsp?nr=867 

chevron-down
Copy link