Źródła prawa karnego procesowego
Podstawowym, a zarazem najważniejszym źródłem prawa karnego procesowego jest oczywiście ustawa Kodeks postępowania karnego. Nie jest to jednak jedyny akt prawny traktujący o procesie karnym. Jakie są zatem inne źródła prawa karnego w Polsce?
Na samym początku warto wspomnieć chociażby o Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz o aktach prawa międzynarodowego, takich jak np. Międzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich i Politycznych, Europejska Konwencja o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności, czy też Karta Praw Podstawowych Unii Europejskiej. Tak więc, po kolei.
Proces karny a Konstytucja RP
Źródło prawa karnego procesowego stanowi Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej. Konstytucja to najważniejszy akt prawny, który określa:
a) zasady ogólnoprawne,
b) środki obrony podstawowych wolności,
c) prawa człowieka i obywatela,
d) zasady funkcjonowania władzy sądowniczej.
Wszystkie przytoczone wyżej zagadnienia można odnieść bezpośrednio do procesu karnego. Jeżeli jednak jesteś zainteresowany(a) konkretną listą przepisów, poniżej znajdziesz stosowną tabelę.
| Pkt | Kwestia karnoprocesowa | Podstawa prawna |
| 1) | zasada ochrony wolności człowieka | art. 31 ust. 1 |
| 2) | zasada proporcjonalności | art. 31 ust. 3 |
| 3) | zasada równości wobec prawa | art. 32 |
| 4) | gwarancja nietykalności osobistej oraz ograniczenie stosowania zatrzymania i aresztowania | art. 41 |
| 5) | prawo do obrony i prawo do posiadania obrońcy | art. 42 ust. 2 |
| 6) | zasada domniemania niewinności | art. 43 ust. 3 |
| 7) | prawo do sprawiedliwego i jawnego rozpatrzenia sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki przez właściwy, niezależny, bezstronny i niezawisły sąd | art. 45 ust. 1 |
| 8) | zasada jawności rozpraw sądowej | art. 45 ust. 2 |
| 9) | gwarancja nienaruszalności mieszkania | art. 50 |
| 10) | ekstradycja | art. 55 |
| 11) | prawo do sądu | art. 77 i art. 78 |
| 12) | zasada sądowego wymiaru sprawiedliwości | art. 175 ust. 1 |
| 13) | dwuinstancyjność postępowania sądowego | art. 176 ust. 1 |
| 14) | zasada niezależności sądów i nieszwisłości sędziów | art. 174 i art. 178 ust. 1 |
Źródła prawa karnego – Międzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich i Politycznych
Międzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich i Politycznych (dalej jako: MPPOiP) został ratyfikowany przez Polskę dnia 3 marca 1977 r., zaś w dniu 7 listopada 1991 r. Polska przystąpiła do tzw. protokołu opcyjnego, uznając jurysdykcję Komitetu Praw Człowieka w Genewie do przyjmowania skarg osób fizycznych, pokrzywdzonych naruszeniem praw określonych w pakiecie.
Jeżeli zaś chodzi o normy karnoprocesowe zawarte w MPPOiP, to przede wszystkim należy wskazać:
| Pkt | Kwestia karnoprocesowa | Podstawa prawna |
| 1) | regulacje traktujące o stosowanych środkach przymusu | art. 9 |
| 2) | zasada domniemania niewinności | art. 14 ust. 2 |
| 3) | gwarancje procesowe | art. 14 ust. 3 |
Proces karny a Europejska Konwencja o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności
Europejska Konwencja o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności (dalej jako: EKPC) została ratyfikowana przez Polskę w 1992 r. i weszła w życie dnia 19 stycznia 1993 r. Do jej najważniejszych przepisów karnoprocesowych należą:
| Pkt | Kwestia karnoprocesowa | Podstawa prawna |
| 1) | prawo do życia | art. 2 |
| 2) | zakaz tortur oraz nieludzkiego i poniżającego traktowania | art. 3 |
| 3) | prawo do wolności i bezpieczeństwa osobistego | art. 5 |
| 4) | standard habeas corpus zatrzymania i tymczasowego aresztowania | art. 5 ust. 3 |
| 5) | prawo do odwołania się do sądu w celu bezzwłocznego ustalenia przez sąd legalności pozbawienia wolności i zarządzenia zwolnienia, jeżeli pozbawienie wolności było niezgodne z prawem | art. 5 ust 4 |
| 6) | prawo do odszkodowania w razie pokrzywdzenia przez niezgodne z treścią art. 5 o zatrzymaniu lub aresztowaniu | art. 5 ust. 5 |
| 7) | prawo do rzetelnego procesu sądowego | art. 6 |
| 8) | zakaz karania bez podstawy prawnej | art. 7 |
| 9) | prawo do poszanowania życia prywatnego i rodzinnego | art. 8 |
Proces karny a Karta Praw Podstawowych Unii Europejskiej
Karta Praw Podstawowych Unii Europejskiej (dalej jako: KPP) stanowi załącznik do Traktatu Lizbońskiego z dnia 13 grudnia 2007 r. W Polsce obowiązuje on od dnia 1 grudnia 2009 r. Do jego najważniejszych przepisów karnoprocesowych zaliczamy:
| Pkt | Kwestia karnoprocesowa | Podstawa prawna |
| 1) | nienaruszalność godności człowieka | art. 1 |
| 2) | prawo do skutecznego środka prawnego przed sądem | art. 47 |
| 3) | domniemanie niewinności i prawo do obrony | art. 48 |
Proces karny a dyrektywy Unii Europejskiej
W polskim i europejskim obiegu prawnym obowiązują także różnego rodzaju dyrektywy wydane przez organy Unii Europejskiej traktujące o procesie karnym. Do takich należą m.in.
1) Dyrektywa nr 2012/13/UE z dnia 22 maja 2012 r. w sprawie prawa do informacji w postępowaniu karnym,
2) Dyrektywa nr 2013/48/UE z dnia 22 października 2013 r. w sprawie prawa dostępu do adwokata w postępowaniu karnym i w postępowaniu dotyczącym europejskiego nakazu aresztowania oraz w sprawie prawa do poinformowania osoby trzeciej o pozbawieniu wolności i prawa do porozumiewania się z osobami trzecimi i organami konsularnymi w czasie pozbawienia wolności,
3) Dyrektywa nr 2016/343 z dnia 9 marca 2016 r. w sprawie wzmocnienia niektórych aspektów domniemania niewinności i prawa do obecności na rozprawie w postępowaniu karnym,
4) Dyrektywa nr 2016/1919 z dnia 26 października 2016 r. w sprawie pomocy prawnej z urzędu dla podejrzanych i oskarżonych w postępowaniu karnym oraz dla osób, których dotyczy wniosek w postępowaniu dotyczącym europejskiego nakazu aresztowania.
Ponieważ przepisy zawarte w wymienionych aktach prawa polskiego i obcego zawierają normy o charakterze publicznoprawnym, mają one charakter powszechnie obowiązujący (erga omnes).
Źródła prawa karnego – inne ustawy polskie
Poza wymienionymi aktami prawa polskiego i obcego najważniejszymi formalnymi źródłami prawa karnego procesowego są:
1) ustawy, w których uregulowano tzw. pozakodeksowe tryby szczególne postępowania karnego, tj. Kodeks karny skarbowy oraz ustawa z 28.10.2002 r. o odpowiedzialności podmiotów zbiorowych za czyny zabronione pod groźbą kary,
2) ustawy, w których uregulowano ustrój i funkcjonowanie organów i innych uczestników postępowania karnego, tj.:
a) ustawa z dnia 8 grudnia 2017 r. o Sądzie Najwyższym,
b) ustawa z dnia 27 lipca 2001 r. – Prawo o ustroju sądów powszechnych,
c) ustawa z dnia 28 stycznia 2016 r. – Prawo o prokuraturze,
d) ustawa z dni 6 kwietnia 1990 r. o Policji,
e) ustawa z dnia 26 maja 1982 r. – Prawo o adwokaturze,
f) ustawa z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych,
g) ustawa z dnia 24 maja 2002 r. o Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego i Agencji Wywiadu,
h) ustawa z dnia 9 czerwca 2006 r. o Centralnym Biurze Antykorupcyjnym,
i) ustawa z dnia 12 października 1990 r. o Straży Granicznej,
j) ustawa z dnia 15 listopada 1987 r. o Rzeczniku Praw Obywatelskich,
3) ustawy, w których uregulowano inne szczególne kwestie związane z postępowaniem karnym, tj.:
a) ustawa z dnia 18 grudnia 1998 r. o Instytucie Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu,
b) ustawa z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego,
c) ustawa z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu narkomanii,
d) ustawa z dnia 25 czerwca 1997 r. o świadku koronnym.
