Tymczasowe aresztowanie i organizacja aresztów śledczych

3 października 2019
/

Tymczasowe aresztowanie jest jednym ze środków zapewniających prawidłowy tok postępowania karnego. Osoby tymczasowo aresztowane umieszcza się w aresztach śledczych. Jak wygląda organizacja tych placówek i jakie prawa mają osadzeni tam przebywający?

Tymczasowe aresztowanie? Areszt śledczy

Wykonanie tymczasowego aresztowania służy realizacji celów takich jak m.in. zabezpieczenie prawidłowego toku postępowania karnego. Zgodnie z art. 208 § 2 ustawy Kodeks karny wykonawczy (dalej jako „kkw”), tymczasowe aresztowanie wykonuje się w aresztach śledczych. Przyjmując osobę tymczasowo aresztowaną do aresztu śledczego, należy ją bezzwłocznie poinformować o przysługujących jej prawach i ciążących na niej obowiązkach oraz o konsekwencjach wynikających z niepodania nowego adresu przy zmianie miejsca zamieszkania. Wówczas bowiem pisma wysłane pod wskazany wcześniej adres uważa się za doręczone – art. 139 § 1 ustawy Kodeks postępowania karnego. Przede wszystkim jednak osobie takiej należy umożliwić zapoznanie się z obowiązującymi przepisami i regulaminem organizacyjno-porządkowym wykonywania tymczasowego aresztowania. Osobę tymczasowo aresztowaną należy również poddać odpowiednim badaniom lekarskim i zabiegom sanitarnym (art. 210 kkw).

Pobyt w areszcie śledczym

Po przyjęciu tymczasowo aresztowanego do aresztu śledczego bezzwłocznie zawiadamia się o tym organ, do którego dyspozycji tymczasowo aresztowany pozostaje (art. 211 § 1 kkw). Po osadzeniu w areszcie osoba tymczasowo aresztowana ma prawo zawiadomienia o miejscu swojego pobytu osobę najbliższą albo inną osobę, stowarzyszenie, organizację lub instytucję, a także swojego obrońcę. Jeżeli tymczasowo aresztowany jest cudzoziemcem, ma on ponadto prawo zawiadomić właściwy urząd konsularny, a w razie braku takiego urzędu – właściwe przedstawicielstwo dyplomatyczne. Zgodnie z art. 212c § 1 kkw, tymczasowo aresztowanego poddaje się także badaniom osobopoznawczym, w zakresie niezbędnym dla zapobiegania wzajemnej demoralizacji tymczasowo aresztowanych oraz zapewnienia porządku i bezpieczeństwa w areszcie.

Prawa tymczasowo aresztowanego

Poza kilkoma wyjątkami, tymczasowo aresztowany korzysta co najmniej z takich uprawnień, jakie przysługują skazanemu odbywającemu karę pozbawienia wolności w zakładzie karnym typu zamkniętego. Nie stosuje się także do niego ograniczeń innych niż te, które są konieczne do zabezpieczenia prawidłowego toku postępowania karnego, utrzymania porządku i bezpieczeństwa w areszcie śledczym oraz zapobieżenia wzajemnej demoralizacji tymczasowo aresztowanych (art. 214 § 1 kkw).

Przeczytaj również:
Rodzaje i typy zakładów karnych

Zgodnie z art. 215 § 1 kkw tymczasowo aresztowany ma więc prawo do porozumiewania się z obrońcą, pełnomocnikiem podczas nieobecności innych osób oraz korespondencyjnie, a gdy jest obywatelem państwa obcego – dodatkowo z urzędem konsularnym lub przedstawicielstwem dyplomatycznym. Tymczasowo aresztowany co do zasady może też korzystać z własnej odzieży, bielizny i obuwia, chyba że zakłóca to porządek ustalony w areszcie śledczym lub sprzeciwiają się temu względy bezpieczeństwa lub względy sanitarne. Nie może on jednak posiadać środków łączności, urządzeń technicznych służących do rejestrowania i odtwarzania informacji, sprzętu komputerowego, a także, poza depozytem, przedmiotów i dokumentów, które mogą utrudniać prawidłowy tok postępowania karnego (art. 216 § 1 kkw). Za zgodą organu, do którego dyspozycji pozostaje, oraz dyrektora aresztu może korzystać z wyżywienia, środków leczniczych i higieny otrzymywanych spoza aresztu śledczego (art. 216 § 2 kkw).

Tymczasowe aresztowanie a prawo do uzyskania widzenia

Zgodnie z art. 217 § 1 kkw, tymczasowo aresztowany może uzyskać widzenie po wydaniu zarządzenia o zgodzie na widzenie przez organ, do którego dyspozycji pozostaje. Przysługuje mu prawo do co najmniej jednego widzenia w miesiącu z osobą najbliższą. Odmowa zgody na takie widzenie może nastąpić wyłącznie wtedy, gdy zachodzi uzasadniona obawa, że widzenie zostanie wykorzystane:

  1. w celu bezprawnego utrudnienia postępowania karnego; 
  2. do popełnienia przestępstwa, w szczególności podżegania do przestępstwa.

Małoletni może uzyskać zgodę na widzenie z tymczasowo aresztowanym na wniosek przedstawiciela ustawowego. Dziecko do lat 15 korzysta z widzenia z tymczasowo aresztowanym pod opieką przedstawiciela ustawowego lub pełnoletniej osoby najbliższej, a w razie gdy uprawniony do opieki nad małoletnim podczas widzenia nie uzyskał zgody na widzenie, nie chce lub nie może z niego skorzystać – pod opieką funkcjonariusza lub pracownika aresztu śledczego wyznaczonego przez dyrektora aresztu śledczego. 

Co do zasady, widzenia odbywają się pod nadzorem funkcjonariusza Służby Więziennej w sposób uniemożliwiający bezpośredni kontakt tymczasowo aresztowanego z osobą odwiedzającą. Jednak niekiedy organ, do którego dyspozycji tymczasowo aresztowany pozostaje, może zezwolić na udzielenie widzenia w sposób umożliwiający bezpośredni kontakt tymczasowo aresztowanego z osobą odwiedzającą.

Przeczytaj również:
Widzenie w zakładzie karnym - jakie zasady obowiązują?

Organizacja aresztów

Areszty śledcze są jednostkami organizacyjnymi Służby Więziennej. Tworzy je i znosi Minister Sprawiedliwości w drodze zarządzenia, jako samodzielne jednostki bądź jako wyodrębnione oddziały w zakładach karnych (art. 8 ustawy o służbie więziennej). Aresztem śledczym kieruje dyrektor, natomiast wyodrębnionym oddziałem może również kierować kierownik podlegający dyrektorowi. Do zakresu działania dyrektora należy w szczególności zapewnienie prawidłowego i praworządnego wykonywania tymczasowego aresztowania oraz zapewnienie bezpieczeństwa i porządku w podległej jednostce organizacyjnej (art. 13 ust. 2 pkt 2 ustawy o służbie więziennej).

Dyrektor Generalny Służby Więziennej określa, w drodze zarządzenia, przeznaczenie aresztów śledczych, uwzględniając w szczególności potrzebę zapewnienia oraz racjonalnego wykorzystania miejsc zakwaterowania dla wszystkich tymczasowo aresztowanych.

Służba Więzienna

Zgodnie z art. 2 ust. 2 pkt 2 ustawy o służbie więziennej, do zadań tej służby należy wykonywanie tymczasowego aresztowania w sposób zabezpieczający prawidłowy tok postępowania karnego o przestępstwo lub przestępstwo skarbowe. Służba Więzienna jest umundurowaną i uzbrojoną formacją apolityczną, podległą Ministrowi Sprawiedliwości (art. 1 ustawy o służbie więziennej), posiadającą własną strukturę organizacyjną, realizującą na zasadach określonych w kodeksie karnym wykonawczym m.in. zadania w zakresie wykonywania tymczasowego aresztowania oraz kar pozbawienia wolności i środków przymusu skutkujących pozbawieniem wolności. Do podstawowych zadań Służby Więziennej w zakresie tymczasowego aresztowania należy:

  • wykonywanie tymczasowego aresztowania w sposób zabezpieczający prawidłowy tok postępowania karnego o przestępstwo lub przestępstwo skarbowe;
  • zapewnienie osobom skazanym na karę pozbawienia wolności lub tymczasowo aresztowanym, a także osobom, wobec których są wykonywane kary pozbawienia wolności i środki przymusu skutkujące pozbawieniem wolności, przestrzegania ich praw, a zwłaszcza humanitarnych warunków bytowych, poszanowania godności, opieki zdrowotnej i religijnej;
  • humanitarne traktowanie osób pozbawionych wolności (art. 2 ust. 1 i 2 pkt 2-4 ustawy o służbie więziennej).

Podległość Ministrowi Sprawiedliwości

Zgodnie z art. 208 § 1 kkw, areszty śledcze podlegają Ministrowi Sprawiedliwości. Podległość ta wynika i określana jest przez przepisy kodeksu karnego wykonawczego oraz ustawy o Służbie Więziennej. Zgodnie z art. 2 ust. 1 tej ustawy, Służba Więzienna realizuje zadania w zakresie wykonywania tymczasowego aresztowania oraz kar pozbawienia wolności i środków przymusu skutkujących pozbawieniem wolności na zasadach określonych w kodeksie karnym wykonawczym.