Niedozwolone klauzule umowne

Klauzule abuzywne, zwane również niedozwolonymi klauzulami umownymi, uregulowane zostały w art. 385(1) – 385(3) kodeksu cywilnego. Są to takie postanowienia umów, zawartych między konsumentem a przedsiębiorcą, które nie zostały z konsumentem indywidualnie uzgodnione. Ich zapis natomiast jest sprzeczny z dobrymi obyczajami. Ponadto rażąco narusza on interesy konsumenta.

Gdzie można się spotkać z klauzulami abuzywnymi?

Niedozwolone postanowienia umowne ukrywają się często we wzorach umów, których klient nie może indywidualnie negocjować: w umowach kredytowych, telekomunikacyjnych (np. z operatorem sieci komórkowej czy dostawcą internetu), umowach deweloperskich, umowach z zakładem ubezpieczeń czy biurem podróży. Wszędzie tam, gdzie klient nie ma wpływu na treść zawieranej umowy, a jedyne co może zrobić, to podpisanie lub rezygnacja z podpisania kontaktu, istnieje niebezpieczeństwo ich wystąpienia.

Czy umowa jest nieważna?

Umowa zawierająca niedozwolone postanowienia nie staje się automatycznie nieważna. Nieważne są jedynie zapisy będące klauzulami abuzywnymi. Za klauzule niedozwolone nie mogą być jednak uznane zapisy określające główne świadczenia stron, w tym te dotyczące ceny lub wynagrodzenia, jeżeli zostały sformułowane w sposób jednoznaczny. Nieważność tych zapisów następuje z mocy prawa.  Konsument nie musi nic robić, żeby zapisy te nie miały zastosowania. Wystarczy że spełnione są przesłanki nieważności: kształtowanie praw i obowiązków konsumenta przez przedsiębiorcę w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami oraz rażące naruszenie interesów konsumenta.

Przykłady klauzul abuzywnych

Katalog klauzul abuzywnych zawiera art. 385(3) kodeksu cywilnego. Jest to bardzo szeroka lista, zawierająca 23 kategorie takich postanowień. Przykładowo należą do nich:

– wyłączające lub ograniczające odpowiedzialność względem konsumenta za szkody na osobie,

– wyłączające lub istotnie ograniczające odpowiedzialność względem konsumenta za niewykonanie lub nienależyte wykonanie zobowiązania,

– przewidujące postanowienia, z którymi konsument nie miał możliwości zapoznać się przed zawarciem umowy,

– zezwalające przedsiębiorcy na przeniesienie praw i przekazanie obowiązków wynikających z umowy bez zgody konsumenta,

– uzależniające zawarcie umowy od przyrzeczenia przez konsumenta zawierania w przyszłości dalszych umów podobnego rodzaju,

– przyznające przedsiębiorcy uprawnienia do dokonywania wiążącej interpretacji umowy.

Walka z klauzulami abuzywnymi

W przypadku zawarcia umowy zawierającej niedozwolone klauzule umowne, gdy przedsiębiorca nie przychyli się do stanowiska, że nie są one wiążące z mocy prawa, konsument ma następujące możliwości:

poddanie postanowień kontroli sądowej w ramach kontroli abstrakcyjnej – a więc ocena postanowień umownych dokonywana przez sąd w oderwaniu od łączącego strony stosunku prawnego,

powództwo o uznanie danego postanowienia umownego bądź wzorca umowy za niedozwolony w ramach kontroli indywidualnej – czyli ocena postanowień umownych dokonywana przez sąd z uwzględnieniem określonego stosunku prawnego łączącego strony,

uznanie postanowień umownych za praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów – to postępowanie odbywa się przed Prezesem Urzędu Konkurencji i Konsumentów. Prezes UOKiK wydaje decyzję rozstrzygającą, czy dana klauzula ma charakter niedozwolony i zakazuje jej dalszego wykorzystywania. Ponadto wpisuje ją do rejestru klauzul niedozwolonych

Rejestr klauzul niedozwolonych i baza decyzji

Przed wejściem w życie nowelizacji ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, a więc przed 17 kwietnia 2016 roku, o niedozwolonym charakterze postanowień umownych decydował Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów. W przypadku orzeczenia, że dana klauzula ma charakter abuzywny, zostawała ona wpisana do rejestru klauzul niedozwolonych. Rejestr jest jawny i dostępny na stronie UOKiK pod linkiem. Od momentu wpisania klauzuli do rejestru jej stosowanie było zakazane.

Po zmianie ustawy, a co się z tym wiąże – zmianie organu rozpatrującego abuzywność klauzul umownych z SOKiK na Prezesa UOKiK – zmienił się również publikator wydawanych decyzji. Decyzje wydane przez Prezesa UOKiK znajdują się w bazie decyzji pod linkiem. Decyzja UOKiK uznająca postanowienie wzorca umowy za niedozwolony ma skutek tylko w stosunku do przedsiębiorcy, który ją stosował oraz wobec wszystkich konsumentów, którzy zawarli z nim umowę na podstawie klauzuli wskazanej w decyzji. Oprócz uznania klauzuli za niedozwoloną Prezes UOKiK może również w decyzji określić środki usunięcia trwających skutków bezprawnej praktyki przedsiębiorcy. Może on również nałożyć na przedsiębiorcę karę pieniężną.