Uznanie za zmarłego w polskim prawie

Instytucja prawna uznania za zmarłego jest stosowana w przypadku zaginięcia osoby fizycznej. Polega ona na sądowym uznaniu śmierci danej osoby po upływie określonego czasu.

Przesłanki uznania za zmarłego zostały uregulowane w ustawie z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny. Natomiast przepisy proceduralne, dotyczące postępowania o uznanie za zmarłego znajdują się w ustawie z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego.

Przesłanki uznania osoby za zmarłą

Najważniejszą przesłanką uznania za zmarłego jest zaginięcie osoby. Zaginięcie to musi trwać przez określony w Kodeksie cywilnym czas. Przez zaginięcie należy rozumieć sytuację, w której nie jest się pewnym, czy osoba zaginiona żyje.

Według Kodeksu cywilnego, zaginiony może zostać uznany za zmarłego, po upływie dziesięciu lat od końca roku kalendarzowego, w którym według istniejących wiadomości jeszcze żył.

Wyjątki

Od powyższej zasady występują jednak wyjątki. Po pierwsze, uznanie za zmarłego nie może nastąpić przed końcem roku kalendarzowego, w którym osoba zaginiona ukończyłaby dwadzieścia trzy lata. W praktyce może to przedłużyć dziesięcioletni okres wymagany do uznania danej osoby za zmarłą. Po drugie,  jeżeli w chwili uznania za zmarłego zaginiony ukończyłby lat siedemdziesiąt, do uznania za zmarłego wystarcza upływ lat pięciu (np. kiedy zaginęła osoba mająca sześćdziesiąt pięć lat).

Krótsze terminy

Przewidziane zostały również krótsze terminy dopuszczalności uznania za zmarłego. Odnosi się to do sytuacji  osób zaginionych podczas różnego rodzaju katastrof.  Mowa o katastrofach: lotniczych, morskich lub innych okolicznościach, będących bezpośrednim niebezpieczeństwem dla życia i zdrowia (np. huragan czy trzęsienie ziemi).

Osoba, zaginiona w czasie podróży powietrznej lub morskiej w związku z katastrofą statku, okrętu lub innym szczególnym zdarzeniem, może być uznana za zmarłą już po upływie sześciu miesięcy od dnia katastrofy lub wystąpienia innego szczególnego zdarzenia.

Jeżeli natomiast nie można stwierdzić wystąpienia katastrofy (np. okręt zaginął), osoba zaginiona może zostać uznana za zmarłą z upływem roku od dnia, w którym statek lub okręt miał przybyć do portu przeznaczenia. Co, jeśli takiego portu przeznaczenia nie było? Za zmarłą zostaje uznana osoba z upływem dwóch lat od dnia, w którym otrzymano ostatnią o nim wiadomość.

W wypadku zaginięcia osoby w związku z bezpośrednim niebezpieczeństwem dla życia w przypadkach wcześniej nieprzewidzianych (np. lawina górska), może ona zostać uznana za zmarłą po upływie roku od dnia, w którym niebezpieczeństwo ustało albo według okoliczności powinno było ustać.

Właściwość sądu do złożenia wniosku

Przeprowadzenie postępowania sądowego oraz wydanie przez właściwy sąd postanowienia jest niezbędne dla uznaniu danej osoby za zmarłą.

W sprawach o uznanie za zmarłego z reguły właściwy jest sąd rejonowy ostatniego miejsca zamieszkania zaginionego. Inaczej dzieje się, gdy zaistnieje brak wiadomości o miejscu zamieszkania. Wówczas główną rolę odegra sąd miejsca jego pobytu.

W przypadku niemożliwości ustalenia miejsca zamieszkania i pobytu osoby zaginionej, właściwy będzie Sąd Rejonowy dla m. st. Warszawy.

W postanowieniu wydanym przez sąd zostaje oznaczona chwila domniemanej śmierci zaginionego, która jest najbardziej prawdopodobna. Co stanie się w przypadku braku danych? Za chwilę domniemanej śmierci uchodzi pierwszy dzień terminu, z którego upływem uznanie za zmarłego stało się możliwe.

Na podstawie postanowienia sądu o uznaniu za zmarłego, urząd stanu cywilnego sporządza akt zgonu zaginionej osoby.

Wniosek formalnie

Z wnioskiem o uznanie określonej osoby za zmarłą może wystąpić każdy zainteresowany. Zainteresowanym może być np. małżonek lub spadkobierca.

Wniosek powinien zawierać:

-imię i nazwisko

-wiek zaginionego

-imiona jego rodziców oraz nazwisko rodowe matki

-oraz informacje o jego ostatnim miejscu zamieszkania i pobytu.

Zgodnie z ustawą z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, koszt wniosku o uznanie za zmarłego wynosi 40 złotych. Wniosek o uznanie za zmarłego można zgłosić nie wcześniej niż na rok przed końcem terminu, po upływie którego zaginiony może być uznany za zmarłego. Jednak, gdy uznanie za zmarłego może nastąpić po upływie roku lub krótszego niż rok terminu od zdarzenia, które uzasadnia prawdopodobieństwo śmierci zaginionego (np. w przypadku katastrofy lotniczej lub morskiej), wniosek o uznanie za zmarłego zgłosić można dopiero po upływie tego terminu.

Czynności ostateczne

Postanawiając o uznaniu za zmarłego, domniemuje się, że osoba wskazana w postanowieniu zmarła w chwili oznaczonej w tym postanowieniu. Domniemanie takie może zostać obalone przez udowodnienie, że osoba uznana za zmarłą jednak żyje lub że zmarła w innym terminie, niż wskazanym w postanowieniu.

Dopiero po uznaniu osoby zaginionej za zmarłą i wydaniu aktu zgonu przez urząd stanu cywilnego, możliwe jest np. przeprowadzenie postępowania spadkowego i uregulowanie wszystkich spraw niezakończonych przez tę osobę.