Hymn, flaga, godło - co mówi o nich prawo?

1 sierpnia 2018
/

Wielkimi krokami zbliża się 100-lecie odzyskania przez Polskę niepodległości. Rocznicę świętować będą zapewne niemal wszyscy. Na budynkach czy samochodach pojawią się flagi, na każdym kroku usłyszymy Mazurka Dąbrowskiego. Pojawią się również okolicznościowe gadżety przedstawiające wizerunek orła białego. Należy pamiętać, że symbole narodowe muszą być traktowane z godnością. Czyli właściwie jak? Co na ten temat mówi prawo?

Symbole narodowe należy traktować godnie

W ostatnim czasie tematem poszanowania państwowego godła zajęły się ogólnopolskie media. Wszystko za sprawą wyroku, którym za winnego znieważenia narodowego symbolu uznano mężczyznę posiadającego kij bejsbolowy z wizerunkiem orła białego. Teraz temat wraca przy okazji zbliżającego się jubileuszu przerwania 123-letniego okresu niewoli Polski. W tym dniu, ale też oczywiście na co dzień, należy pamiętać, że hymn, flaga oraz godło chronione są ustawowo. Za niegodne zachowanie w stosunku do nich grozi nawet kara pozbawienia wolności.

Sprawę uregulowano przede wszystkim w ustawie z dnia 31 stycznia 1980 roku o godle, barwach i hymnie Rzeczypospolitej Polskiej oraz o pieczęciach państwowych. Już w art. 1 ust. 1 czytamy, że: Orzeł biały, biało-czerwone barwy i "Mazurek Dąbrowskiego" są symbolami Rzeczypospolitej Polskiej. W ustępie drugim ustawodawca nakłada na każdego istotny obowiązek otaczania tych symboli czcią i szacunkiem.

Godło

W dalszych przepisach prawodawca postanowił dość szczegółowo opisać każdy z symboli. I tak, Godłem Rzeczypospolitej Polskiej jest wizerunek orła białego ze złotą koroną na głowie zwróconej w prawo, z rozwiniętymi skrzydłami, z dziobem i szponami złotymi, umieszczony w czerwonym polu tarczy (art. 2 ust. 1). W załączniku do ustawy znajdziemy z kolei wzór godła. W kolejnych trzech artykułach omówiono podmioty uprawnione (albo wręcz zobowiązane) do umieszczania w swoich placówkach i na rzeczach do nich należących tenże symbol. Wskazano, że orła należy umieszczać - między innymi - w salach wykładowych, lekcyjnych czy urzędach zajmowanych przez: organy władzy publicznej, kluby poselskie, biura poselskie, jednostki sił zbrojnych, szkoły, placówki wychowawcze czy przedstawicielstwa dyplomatyczne. Co istotne dla zwykłego obywatela, w art. 3 ust. 2 zezwolono na umieszczanie godła w innych miejscach (mieszkania, zakłady pracy itp.)  pod warunkiem  jego należytego poszanowania.

Warto jeszcze zwrócić uwagę na art. 13 ust. 2 ustawy o sporcie, do której odsyła art. 3a omawianego wcześniej aktu prawnego.  Czytamy tam, że: Polski związek sportowy, Polski Komitet Olimpijski i Polski Komitet Paraolimpijski umieszczają, odpowiednio, na stroju reprezentacji kraju, na stroju reprezentacji olimpijskiej oraz na stroju reprezentacji paraolimpijskiej godło Rzeczypospolitej Polskiej, chyba że co innego wynika z regulacji międzynarodowych. Brzmienie przepisu wskazuje na to, że wymienione podmioty mają obowiązek używania polskiego godła. Co ciekawe, inaczej było przed czerwcem 2012 roku, kiedy to weszła w życie nowelizacja tegoż artykułu - wcześniej kluby, komitety i związki mogły, ale nie musiały, prezentować orła na strojach. Zmiana ta była pokłosiem kontrowersji wywołanych przez Polski Związek Piłki Nożnej, który zaprezentował i rozpoczął użytkowanie koszulek reprezentacji narodowej z logotypem związku zamiast wizerunku Orła Białego.

Flaga

W kolejnej części ustawy o symbolach narodowych mowa jest o barwach narodowych i fladze.  W art.  4 ust. 1 czytamy, że: Barwami Rzeczypospolitej Polskiej są kolory biały i czerwony, ułożone w dwóch poziomych, równoległych pasach tej samej szerokości, z których górny jest koloru białego, a dolny koloru czerwonego. Z kolei art. 6 ust. 1 stanowi, że Flagą państwową Rzeczypospolitej Polskiej jest prostokątny płat tkaniny o barwach Rzeczypospolitej Polskiej, umieszczony na maszcie. Dopuszczalne jest również umieszczenie w jej środku godła o wzorze wskazanym w ustawie. Warto więc zwrócić uwagę, że pomalowane w barwy narodowe kawałki materiału z wypisanymi nazwami miejscowości (jakich często używają kibice na zawodach sportowych) czy z niezgodnym z załącznikiem do ustawy wizerunkiem orła nie mogą być uznane za "flagę Rzeczypospolitej Polskiej".

Dalsze przepisy również - podobnie jak w przypadku godła - wskazują na podmioty uprawnione i zobowiązane do wieszania flagi. Istotny jest tutaj art. 7 ust. 3, zgodnie z którym - Flagę państwową Rzeczypospolitej Polskiej zaleca się podnosić lub umieszczać na budynkach mieszkalnych lub przed budynkami mieszkalnymi oraz na budynkach lub przed budynkami, w których prowadzi się działalność gospodarczą lub w innych miejscach niż wymienione w ust. 1 i 2 - z okazji świąt i rocznic państwowych oraz innych uroczystości o zasięgu państwowym lub lokalnym, z uwzględnieniem art. 1 ust. 2. Wieszanie flagi poza dnami świątecznymi jest więc niedopuszczalne.

Co do sposobu prezentowania tego symbolu trzeba jeszcze przytoczyć art. 4 ust. 2, który stanowi, że Przy umieszczaniu barw Rzeczypospolitej Polskiej w układzie pionowym kolor biały umieszcza się po lewej stronie płaszczyzny oglądanej z przodu. Na tym polu często popełniane są błędy, skutkiem których zamiast flagi Polski widujemy flagę Księstwa Monako.

Hymn

Kolejna część ustawy poświęcona jest hymnowi narodowemu. W art. 12 ust. 1 czytamy, że: Hymnem państwowym Rzeczypospolitej Polskiej jest "Mazurek Dąbrowskiego". Jego tekst literacki oraz muzyczny (zapis nutowy) zawarte są w załącznikach do ustawy.

Zasady zachowania podczas słuchania hymnu wskazane są w art. 14. I tak, Podczas wykonywania lub odtwarzania hymnu państwowego obowiązuje zachowanie powagi i spokoju. Osoby obecne podczas publicznego wykonywania lub odtwarzania hymnu stoją w postawie wyrażającej szacunek, a ponadto mężczyźni w ubraniach cywilnych - zdejmują nakrycia głowy, zaś osoby w umundurowaniu obejmującym nakrycie głowy, niebędące w zorganizowanej grupie - oddają honory przez salutowanie. Poczty sztandarowe podczas wykonywania lub odtwarzania hymnu oddają honory przez pochylenie sztandaru.

Brak szacunku dla symboli narodowych to przestępstwo

Niezastosowanie się do omówionych zasad czy po prostu niegodne zachowanie się wobec symboli narodowych może być uznane za przestępstwo. Stanowi o tym art. 137 §1 Kodeksu karnego, gdzie czytamy, że: Kto publicznie znieważa, niszczy, uszkadza lub usuwa godło, sztandar, chorągiew, banderę, flagę lub inny znak państwowy, podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do roku. Przykładem może być tutaj palenie, rwanie czy opluwanie flagi. Karane jest również prześmiewcze prezentowanie godła czy hymnu. W praktyce pojawiały się wątpliwości czy za znieważenie godła można uznać tworzenie orłów z czekolady czy umieszczania go na ubraniach w kolorze różowym.

Warto zaznaczyć, że ustawowo dopuszczalne jest umieszczanie na przedmiotach przeznaczonych do obrotu handlowego godła lub barw Rzeczypospolitej Polskiej w formie stylizowanej lub artystycznie przetworzonej. Oczywiście musi być przy tym zachowany odpowiedni szacunek, co wyklucza stosowanie jakichkolwiek karykatur. Istotne jest, że przepis ten nie dopuszcza handlu przedmiotami zawierającymi na sobie flagę i godło w ich "czystej", oficjalnej postaci. Takie działanie zawsze stanowić będzie naruszenie ustawy.