Forma skargowa procesu karnego

22 kwietnia 2021
hello world!

Forma skargowa procesu karnego to najstarsza z trzech form procesu karnego. Jej kształt formował się już w starożytności, a dokładniej - w antycznej Grecji i Rzymie.

Zasada skargowości była modelem procedury prawnej, w której główną inicjatywę procesową zajmowały strony prowadzące spór przed sądem. Skargę składała osoba zainteresowana, której celem było załatwienie interesu prawnego. Proces skargowy jest przeciwieństwem procesu inkwizycyjnego.

Zasady formy skargowej procesu karnego

Model skargowy opierał się na kilku zasadach, tj.:

a) skargowości, przez którą rozumie się, że wszczęcie i przebieg procesu karnego jest uzależniony od skargi strony zainteresowanej,

b) kontradyktoryjności - zalecającej prowadzenie procesu karnego w formie sporu między stronami,

c) publiczności procesu.

Czy forma skargowa procesu karnego nadal istnieje?

W nowoczesnym prawie karnym nie stosuje się już modelu skargowego (wyjątkiem są kraje anglosaskie). Stanowi on swoisty początek ewolucji prawa karnego na przełomie wieków. Jak już zostało wspomniane na wstępie - jest to najstarsza forma procesu, znana jeszcze przed średniowieczną inkwizycją. Działania powiązane z tymże modelem odnotowano już w starożytnej Babilonii, jednakże dopiero w starożytnej Grecji (prawo ateńskie) i Rzymie epoki klasycznej miał on okres swojej świetności.

Ciekawostka! Model skargowy był obecny do czasu, gdy Rzym wszedł w okres poklasyczny. Wtedy to rozpoczęło się przejście do procesu inkwizycyjnego, którego forma ostateczna wykrystalizowała się dopiero w średniowieczu. Co ważne, od tego czasu aż do rewolucji francuskiej w Europie kontynentalnej dominował już jedynie system inkwizycyjny. Wraz z nadejściem epoki oświecenia w Europie narastała także krytyka procesu inkwizycyjnego. W szczególności - co wcale nie dziwi - dotyczyła ona stosowania tortur i braku rzeczywistej możliwości obrony. Stąd proces karny ewoluował w tzw. formę mieszaną.

Tymczasem wracamy do historii...

Model skargowy w starożytnej praktyce

Właściwy obywatel (oskarżyciel) rozpoczynał proces od złożenia skargi do rąk właściwego urzędnika. Ten zaś badał poprawność i wiarygodność oskarżenia, jak również odbierał od oskarżyciela przysięgę (często także kaucję pieniężną przepadającą w przypadku cofnięcia oskarżenia). Po spełnieniu formalności urzędnik wyznaczał właściwy sąd i zwoływał kolegium sędziowskie na posiedzenie wstępne. Podczas posiedzenia przedstawiał przed sędziami oskarżenia, następnie zaprzysięgał je i wyznaczał dzień rozprawy.

W okresie pomiędzy posiedzeniem wstępnym a rozprawą treść oskarżenia wywieszano na widok publiczny, zaś sam oskarżony był wzywany do stawienia się przed urzędnikiem. Wezwanie to odbywało się w taki sposób, iż oskarżyciel zawiadamiał osobiście oskarżonego do stawiennictwa się na rozprawie. Wszystko to miało miejsce w obecności świadków. Jeżeli oskarżony uchylał się od stawiennictwa, prawo zezwalało na to, by doprowadzić go do sądu siłą.

Nie było tutaj miejsca na etap postępowania przygotowawczego prowadzonego z urzędu. Z tego powodu każda ze stron musiała samodzielnie zbierać dowody na poparcie swoich racji. Postępowanie odbywało się jawnie i publicznie, co pozwalało zainteresowanym śledzić przebieg całej sprawy. Procesowi przewodniczył archont (najwyższy urzędnik polis w starożytnych Atenach) lub członek hendeki, tj. członek sądu jedenastu, właściwego ds. rozbójników, nocnych złodziei, świętokradców itp.

Po odczytaniu skargi i wysłuchaniu odpowiedzi oskarżonego prawo przemówienia posiadał oskarżyciel. Przedstawiał on swoje dowody, udzielał głosu wezwanym przez niego świadkom, odczytywał dokumenty, pokazywał stosowne przedmioty itd. Po nim prawo przemówienia posiadał oskarżony. Sąd nie ingerował w tok trwającego przewodu i nie zadawał żadnych pytań świadkom. Co ważne, strony także nie mogły zadawać pytań świadkom strony przeciwnej.

Wyrok w modelu skargowym a starożytna praktyka

Jak można zauważyć w powyższym opisie - proces skargowy posiadał pewne luki. Jednakże należy oddać owemu modelowi to, iż zawierał elementy uczciwego i sprawiedliwego procesu. Obie strony miały prawo się wypowiedzieć, a co za tym idzie - zostać wysłuchane. Po wysłuchaniu stron sędziowie udawali się zaś na tajne posiedzenie, gdzie przystępowali do głosowania. Wyrok musiał zapaść tego samego dnia, w którym rozpoczęto rozprawę. Nie istniała instytucja odroczenia. Od wyroku można było się jednak odwołać. "Starożytną apelację" wnoszono do Trybunału Heliastów, którego wyrok był już jednak ostateczny.

Ciekawostka! Prawo występowania przed sądem miał jedynie obywatel ateński. Kobiety i dzieci reprezentował zaś mężczyzna, będący głową rodziny. Niewolnik również mógł posiadać swoją reprezentację w postaci swojego właściciela.

Podsumowanie

Forma skargowa procesu karnego scharakteryzowana na podstawie starożytnych Aten jest modelowym przykładem tego rodzaju procesu. Najważniejsze zasady, na których opiera się ten proces to:

a) skargowość - nie ma możliwości wszcząć postępowania z urzędu, ktoś musiał złożyć skargę (brak oskarżyciela publicznego),

b) kontradyktoryjność - rozprawa była sporem oskarżyciela i oskarżonego (sąd był biernym arbitrem),

c) jawność rozprawy wobec stron i wobec społeczeństwa,

d) bezpośredniość postępowania dowodowego (sąd orzekał na podstawie przeprowadzonych przed nim dowodów),

e) koncentracja rozprawy i szybkości postępowania,

f) postępowanie przed sądem kolegialnym i ludowym.

chevron-down
Copy link